Keçiktirilgan töy
(Xoh işoning, xoh işonmang)
Aytişlariça, bir odam dökonga kirib juda köp narsa xarid qilibdi. Sotuvçi yigit esa bu mayda-çuydalarning hisobini çiqarolmay rosa boşi qotibdi. Bir neça marotaba çötning donalarini u yoqdan-bu yoqqa surib, hisobdan yanglişaverib, axiyri narxi çiqqanidan “varra”, deb yuboribdi.
Şunda haligi sodda xaridor:
– “Varrang”dan ham ber bir kilo, – dermiş.
Bu gaplarda qançalik haqiqat yoki hazil borligini bilmadim-u, ammo ança yillar oldin xuddi şunga öxşaş hodisa bizning qahramonimiz Tursunboyning ham boşidan ötgan. Nimalar bölganiga aniqlik kiritiş uçun Tursunboy haqida qisqagina maʼlumot berib ötamiz.
Tursunboy oilada yolğiz farzand bölib ösdi. Örta maktabni bitirgan yili ota-onasi közimiz tirikligida orzu-havasimiz uşalsin, deb uylantirib qöyişdi. Sanamjon ham epli-uquvli, oilaga qayişadigan kelin bölib çiqdi.
Tursunboy özi tuğilib-ösgan qişloqda el qatori yaşab, dehqonçilik qildi, çorvaçilik bilan şuğullandi, halol mehnati bilan bola-çaqasini boqdi. Öşa paytlardagi qonunga köra, oilada yolğiz farzand bölgani uçun harbiy xizmatga olinmadi. Taqdir hukmi – vaqti-soati yetib, ota-onasi birin-ketin bu yoruğ olamni tark etişdi.
Tursunboyning ğalati bir odati bor, bu ham bölsa, köpçilikdan özini olib qoçadi. Odamovi. Uning yuriş-turişi şu darajada yaşirinki, har bir odamga laqab qöyiş odat bölgan bu qişloqda unga laqab ham topilmagan. Bu beozor yigit deyarli dunyo körmay yaşayverdi. Bir-ikki marotaba uzoq qarindoşlarining töy-maʼrakalari sabab bölib, qöşni tumanga borganini aytmasak, boşqa biror yoqqa qişloqdan qadam bosib çiqmadi hisob.
Xullas, ana şu Tursunboy öğlini uylantiradigan, töy qiladigan bölib qoldi. Hamqişloqlari hali-hanuz aytib-aytib, kulib eslaydigan ajabtovur hangoma ana şu töy arafasida sodir böldi.
Maʼlumki, töyga katta xarajat kerak. Tursunboyning uyi katta qişloqning bu tomonida bölsa, oziq-ovqat dökoni qişloqning narigi tomonida. Masofa ança olis. Şu bois, Tursunboy töy xarajatini bir yöla olib keliş maqsadida Sobir traktorçini yolladi. Harbiy xizmatdan yaqinda qaytib kelgan öşa paytdagi yigitlarning odatlariga köra, örni kelsa ham, kelmasa ham rusça aralaştirib gapiradigan Sobir traktorçi kelişilgan paytda Tursunboyning eşigi oldida paydo böldi, Sobir özining töpori hazillari bilan baʼzan odamlarni aldab, çuv tuşirardi. Şu sababli uni “Sobir şayton” deb çaqirişardi.
Tursunboy dökondan yaşik-yaşik aroq, katta idişlarda yoğ, qoplab un, guruç, kartoşka, piyoz, sabzi, qöying-ki, katta töy uçun nima zarur bölsa, barçasini xarid qildi. Traktor tirkamasi xarajatlarga liq töldi.
Közlangan xarajatlar olib bölinganidan keyin sotuvçi yigit hisob-kitobni boşladi. U çötning donalarini u yoqdan-bu yoqqa surib hisoblab, onda-sonda körsatkiç barmoğini peşonasiga tirab “mazgi”, deb qöyardi. Keyin hisob-kitobni yana boşidan boşlardi.
Avvaliga Tursunboy bu holatga eʼtibor bermay turdi. Bu hol qayta-qayta takrorlanaverganidan söng Sobirni bir çekkaga çaqirib, “mazgi” degani nima özi, deb söradi soddalik bilan. Sobir bunga javoban, sotuvçi yigit: “miyam açib ketdi, esimdan çiqdi”, – deyapti, desa ham bölardi. Biroq odatiga köra şaytonligi tutib, Tursunboyga vaziyatni boşqaça tuşuntirdi.
– Tursunboy aka, yaqinda “mazgi” degan qimmatbaho aroq çiqqan. Şu aroqdan juda bölmasa bir yaşik olib, nozik mehmonlarning oldiga qöymasangiz, töyingizni heç kim töy demaydi. Bu yigit öşa aroqdan bir yaşik oldi, deb qöşib hisoblayapti, ehtiyot böling, pand yeb qolmang.
Bundan keyingi hodisalar köz oçib-yumgunça şiddat bilan ötdi. Yuvoşgina köringan Tursunboy birdan şerga aylanib, sotuvçi yigitning yoqasidan böğib oldi.
– Otangni kördik, enangni kördik, yaxşi odamlar edi, – dedi iyagi qaltirab, – sen qayerdan çiqding, haromi. Meni jinni, deb öyladingmi? Borib qara, men “mazgi”dan bir şişa ham olganim yöq, mana, Sobir guvoh!
Sotuvçi yigit heç narsaga tuşunmay hayron, Tursunboy esa quturgandan-quturib, bir qöli bilan sotuvçi yigitni böğib, boşqasi bilan urardi. Sobirning ularni ajratiş uçun qilgan harakatlari zoye ketdi. Oxiri Tursunboy sotuvçi yigitning köylagining yoqasini yulib oldi. Sabr-bardoşi tugagan sotuvçi çöt bilan Tursunboyning boşiga soldi.
Boşi yorilgan Tursunboyni “tez yordam” maşinasida kasalxonaga olib ketişdi. Xaridorni urgan sotuvçi yigitni esa masalaga oydinlik kiritiş uçun militsionerlar kuzatuvida hibsxonaga jönatişdi. Hazil qilaman, deb qovun tuşirgan Sobir şayton mulzam bölib, xarajat töla tirkamani dökon qorovuliga topşirib, uyiga qaytdi.
Töy ön beş kunga keçiktirildi. Töy kuni boşi doka bilan öralgan Tursunboy mehmonlarni kutib olarkan. Sobir şayton uning yoniga kelib:
– Töyga sotuvçi yigitni ham taklif qildingizmi? – deb söradi quvlik bilan.
Tursunboy Sobirga qarab biroz angrayib turdi, keyin körsatkiç barmoğini peşonasiga tirab, sekingina “mazgi” deb qöydi.
Bu uning “miyam açib ketdi, esimdan çiqibdi”, degani bölsa kerak...
Örozali REYIMOV.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶