SÖZ MULKINING SULTONI

Alişer Navoiy özbek adabiyotidagina emas, balki butun turkiy xalqlar adabiyoti, hatto jahon xalqlari adabiyoti tarixidagi eng noyob hodisalar silsilasiga mansub bölgan buyuk şaxsdir. U qoldirgan merosining soni va hajmiga köragina emas, yuksak badiiyatiga köra ham tengsizdir. Navoiy ijodkor inson, kaşfiyotçi olim, teran muşohadali tarixçi, nozik didli mutasavvuf, aruz ilmining bilimdoni, şeʼriyat mulkining sultonidir.

Buyuk mutafakkir Alişer Navoiy haqida gap ketganda "Xamsa”ni tilga olmay iloj yöq. Bu borada xamsaçilik tarixiga nazar taşlaymiz: "Xamsa” arabça "beşlik” demak. U mustaqil beş dostondan iborat bölişi lozim. Har bir doston mustaqil bir voqeani mazmuni keng va atrofliça masnaviy yöli bilan yoritib beradi.

Navoiy "Xamsa” yozişga kirişar ekan:

Yöldasa bu yölda Nizomiy yölim,

Qöldasa Xisrav bila Jomiy qölim,

- deb madad söraydi. U öz oldiga öziga xos "Xamsa” yaratiş vazifasini qöyadi. Buni şoir bir-neça örinda oçiq-oydin taʼkidlaydi. "Farhod va Şirin” dostonining muqaddimasida şunday satrlar bor:

"Ayni nazm etki, tarhi toza bölğay,

Ulusqa mayl beandoza bölğay,

Yöq ersa nazm aylağonni xaloyiq,

Muqarrar aylamak sendin ne loyiq?”

Demoqdaki, şunday asar yozginki, öziga xos bölsin, öqigan odamlar boşqa asarlarga öxşamasligini sezib tursin. Aks holda, asari özgalar yozganidek bölsa, bunday takrorlaş senga loyiq emas. Yaxşisi, bunday asar yozmaganing maʼqul.

Lekin  bu işni qiliş oson emas edi. Buning uçun qalam tiği ötkir Nizomiy va Dehlaviy bilan ijodiy bahsga kirişişi lozim böladi. Bu esa juda katta bilim va yuksak adabiy didni talab qiladi. Navoiy "Farhod va Şirin”da şunday yozadi:

"Emas oson bu maydon içra turmoq,

Nizomiy panjasiga panja urmoq.

Kerak şer oldida ham şeri jangi,

Agar şer ölmasa bore palangi”.

Navoiy yölbars emas, şer böldi. Bu oğir va masʼuliyatli vazifani 1483-1485-yillarda, qisqa muddat içida ado qildi.

Bugun biz yoşlar uluğ bobomiz Alişer Navoiyning avlodlari sifatida ularga munosib farzand bölmoğimiz darkor Navoiyni anglab, ijodini çuqur örganib, bizga nima demoqçi ekanligini anglaşimiz lozim. Navoiy dahosi butun dunyoga maşhur. Navoiyni faqat turkiy xalqlar emas, balki jahon xalqlari sevib öqiydi. Navoiyning xotirasiga örnatilgan haykallar Moskva, Tokio, Boku şaharlarida qad rostlagan. Mamlakatimiz poytaxtida esa (Özbekiston milliy boğida) Alişer Navoiyning uluğvor haykali 1991-yil 26-sentyabr kuni barpo qilindi. Ana şu haykal ustidagi peştoqqa Navoiy ğazalidan olingan:

Olam ahli bilingizkim, iş emas duşmanliğ,

Yor ölung bir-biringizgaki, erur yorliğ iş, -  degan misralari yozib qöyilgan. Bu sözlar esa başariyatga qarata aytilgan şior kabi jaranglaydi. Yurtboşimiz Islom Karimov aytadilar: "... Olamda turkiy va forsiy tilda sözlovçi biror-bir inson yöqki, u Navoiyni bilmasa, Navoiyni sevmasa, Navoiyga sadoqat va eʼtiqod bilan qaramasa”. Bugun biz yoşlar Navoiyni anglaymiz va sevamiz. Ularni anglaş esa millatni seviş demakdir.

Yulduz TURSUNBOYeVA,

Amudaryo akademik litseyi öquvçisi, "Kamolot” sardori.    

(Foto - http://sensorika.uz)