KORRUPTsIYaGA QARŞI KURAŞIŞ – jamiyat hayotidagi dolzarb vazifa
Hozirgi kunda dunyo miqyosida hal etilişi lozim bölgan eng birlamçi masalalardan biri korruptsiya muammosidir. Şu bois, unga qarşi kuraş xalqaro miqyosga kötarilib, jahon siyosatining muhim masalalaridan biriga aylandi. Binobarin, uşbu illat nafaqat islohotlar yöliga jiddiy tösiq bölişi, balki ötiş davrida belgilangan maqsadlarga erişişga ham bevosita tahdid tuğdirişi barçaga maʼlum.
Mamlakatimizda uşbu muammoga qarşi kuraş masalasiga mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq jiddiy eʼtibor qaratib kelinayotir. Ötgan davr mobaynida korruptsiya va jinoyatçilikka qarşi kuraşiş hamda uning oldini olişga qaratilgan mustahkam huquqiy baza va tizimli amaliyot şakllandi. Eng avvalo, respublikamizda Birlaşgan Millatlar Taşkiloti homiyligida qabul qilingan EKOSOS (BMTning iqtisodiy va ijtimoiy Kengaşi)ning Korruptsiyaga qarşi kuraş rezolyutsiyasi (1995 y.), Davlat mansabdor şaxslarining xalqaro axloq Kodeksi (1996 y.), Xalqaro tijorat taşkilotlarida korruptsiya va poraxörlikka qarşi kuraş haqidagi Deklaratsiya (1997 y.), Millatlararo uyuşgan jinoyatçilikka qarşi kuraş Konventsiyasi (2000 y.) va boşqa xalqaro hujjatlarning qabul qilingani mazkur illatga qarşi kuraşda muhim omil vazifasini ötamoqda. 1997-yilda qabul qilingan Özbekiston Respublikasining Milliy xavfsizlik Kontseptsiyasida korruptsiya mamlakatning milliy xavfsizligiga tahdidlardan biri, deya eʼtirof etildi. Şu maqsadda «Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltiriş Milliy dasturi» qabul qilinib, hayotga tatbiq etildi.
Aytiş joizki, Özbekiston Markaziy Osiyoda birinçilardan bölib «Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallaştirişga va terrorizmni moliyalaştirişga qarşi kuraşiş töğrisida»gi Qonunni qabul qildi. BMT Boş Assambleyasi tomonidan qabul qilingan Korruptsiyaga qarşi Konventsiya (2003-yil 31-oktyabr) asosiy xalqarohuquqiy hujjat bölib, u uşbu jinoyatning mohiyatini töliq oçib, unga qarşi kuraş çoralarini belgilab beradi. Bu hujjatga dunyoning 140 ta davlati qöşilgan va 80 ta davlati esa tarafdor sifatida qabul qilingan. Özbekiston ham 2008-yil 7-iyulda mazkur Konventsiyaga bir neçta bildirişlar, bayonotlar va şartlar bilan qöşilgan.
Prezidentimizning «Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari» deb nomlangan asarlarida korruptsiya – bu davlat xizmatining imkoniyatlaridan foydalanib sodir etiladigan jinoyat ekanligi taʼkidlangan edi.
Etimologik nuqtai nazaridan «korruptsiya» – lotinça «corruptio», yaʼni «buziş, sotib oliş, pora evaziga oğdiriş» degan maʼnolarni anglatadi. Yuridik entsiklopediyada taʼkidlanişiça, korruptsiya – bu mansabdor şaxslar özlariga berilgan huquqlar va hokimiyat vakolatlaridan şaxsiy boylik orttiriş uçun foydalanişda ifodalanuvçi siyosat yoki davlat boşqaruvi sohasidagi jinoiy faoliyatdir.
Şu narsani alohida taʼkidlaş kerakki, korruptsiyaning oldini olişga qaratilgan institutsional mexanizmlarni isloh qilişda Yurtboşimiz tomonidan 2010 yil 12-noyabrda eʼlon qilingan «Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada çuqurlaştiriş va fuqarolik jamiyatini rivojlantiriş Kontseptsiyasi» muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Korruptsiya körinişidagi jinoyatlarning eng köp tarqalgani hamda davlat hokimiyati va boşqaruvi organlari obrösiga putur yetkazadigani bu – poraxörlikdir. Poraxörlik – bu boşqaruv organlari faoliyati tartibiga qarşi qaratilgan uç mustaqil mansab jinoyatlari – pora oliş, pora beriş va pora oliş-berişda vositaçilik qilişni öz içiga oladigan atama.
Mazkur jinoyatning ijtimoiy xavfliligi şu bilan izohlanadiki, pora oliş mansabdor şaxslar tomonidan özlarining mansab vakolatlarini ijro etişning örnatilgan tartibini keskin özgartiradi va bu bilan davlat xizmati manfaatlarini qöpol ravişda buzadi. Pora, korruptsiya – hokimiyat va boşqaruv asoslarini yemiradigan, uning aholi oldidagi obrösiga putur yetkazadigan, fuqarolarning qonuniy huquq va manfaatlariga daxl qiladigan xavfli jinoiy hodisaning nisbatan köp tarqalgan va öziga xos voqeligi hisoblanadi.
Oxirgi vaqtda huquqni muhofaza qiluvçi idoralarning niqoblangan oğir jinoyatlarni foş etiş borasidagi faoliyatida birmunça samaradorlikka erişildi. Poraxörlik jinoyatlarini oçiş körsatkiçlari ançagina yaxşilandi.
Şunday bölsa-da, jinoyatçilikning bu turi köpayganligi, nafaqat huquqni muhofaza qiluvçi organlar, balki butun jamiyatimizni taşvişga solmoqda, bu esa öz navbatida, bu borada milliy qonunçilikni yanada takomillaştiriş zarurligini körsatdi.
Şu sababli Jinoyat Kodeksining 211- va 212-moddalari yangi tahrirda bayon etildi.
Endilikda, 211-moddaning yangi va özgartirilgan tahririga muvofiq:
pora beriş, yaʼni davlat organi, davlat iştirokidagi taşkilot yoki fuqarolarning özini- özi boşqariş organi mansabdor şaxsiga mazkur mansabdor şaxsning öz xizmat mavqeidan foydalangan holda sodir etişi lozim yoki mumkin bölgan muayyan harakatni pora bergan şaxsning manfaatlarini közlab bajarişi yoki bajarmasligi evaziga qonunga xilof ekanligini bila turib, bevosita yoki vositaçi orqali moddiy qimmatliklar beriş yoki uni mulkiy manfaatdor etiş eng kam oylik iş haqining ellik baravaridan yuz baravarigaça miqdorda jarima yoki ikki yildan beş yilgaça ozodlikni çeklaş yoxud beş yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Pora beriş:
a) takroran, xavfli retsidivist yoki ilgari uşbu Kodeksning 210- yoki 212-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etgan şaxs tomonidan;
b) köp miqdorda sodir etilgan bölsa beş yildan ön yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Pora beriş:
a) juda köp miqdorda;
b) uyuşgan guruh manfaatlarini közlab sodir etilgan bölsa ön yildan ön beş yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Başarti, şaxsga nisbatan pora sörab tovlamaçilik qilingan bölsa va uşbu şaxs jinoiy harakatlar sodir etilganidan keyin bu haqda öttiz sutka mobaynida öz ixtiyori bilan arz qilsa, çin köngildan puşaymon bölib, jinoyatni oçişda faol yordam bergan bölsa, u javobgarlikdan ozod etiladi.
Bu qonun, hozirgi kundagi dolzarb muammolardan biri – poraxörlikka qarşi kuraşda nafaqat pora oluvçi, balki pora beruvçi va pora oliş-berişda vositaçilik qiliş uçun javobgarlikni oğirlaştirib, jamiyatimizdan bu kabi illatni çiqarib taşlaşda muhim örin egallaydi.
Xulosa qilib aytganda, yuqorida körsatib ötilgan dalillarning özi bu sohada bugungi kunda yurtimizda qilingan işlarning kölami haqida tegişli tasavvur beradi. Korruptsiyaga qarşi qabul qilingan meʼyoriy hujjatlarning amaliyotda qöllanişini har tomonlama örganiş, ularni yanada takomillaştiriş yuzasidan takliflar işlab çiqiş muhim vazifalardan biridir.
Alişer Qurbonov,
Şimoli-Ğarbiy harbiy okrug harbiy prokurorining yordamçisi, adliya kapitani.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶