OʻTKIR YuQUMLI IChAK KASALLIKLARIDAN SAQLANING!

Oʻtkir yuqumli ichak kasalliklari mavsumiy kasalliklar hisoblanib, asosan yilning yoz va kuz fasllarida koʻproq uchraydi, chunki bu fasllarda kasallikning yuqish omillari faollashadi.

Oʻtkir yuqumli ichak kasalliklariga qorin tifi, paratiflar, salmonellyoz, ichburugʻ, virusli gepatitning "A” turi va boshqa bir qator kasalliklar kiradi.

Bu kasalliklarni aksariyat hollarda bakteriya va viruslar qoʻzgʻatib, bemor va bakteriya tashuvchi odamlar kasallik qoʻzgʻatuvchilarining manbalari hisoblanadi. Ular kasallik qoʻzgʻatuvchilarini asosan oʻzlarining najasi orqali tashqi muhitga chiqaradi va atrof-muhitni shu kasallik qoʻzgʻatuvchilari bilan ifloslantiradi.

Oʻtkir yuqumli ichak kasalliklari qoʻzgʻatuvchilarining barchasi tashqi muhitga ancha chidamli boʻladi. Masalan, qorin tifi qoʻzgʻatuvchisi oqar suvda, sabzavot va mevalarda 5-10 kun, koʻlmak suvda 1 oygacha, non va non mahsulotlari yuzasida bir necha kun davomida tirik saqlansa, vabo qoʻzgʻatuvchilari oqar suvda 18 kundan 5 oygacha saqlanadi. Vabo qoʻzgʻatuvchisi suvda va salmonellyoz qoʻzgʻatuvchilari oziq-ovqat mahsulotlarida qulay sharoitda hattoki koʻpayishi ham mumkin.

Oʻtkir yuqumli ichak kasalliklarning yuqish yoʻllari bir-biriga oʻxshash boʻlsa-da, ularning har birining yetakchi yuqish omili bor. Masalan, qorin tifi va vabo kasalliklarida yetakchi yuqish omili suv hisoblansa, salmonellyoz kasalliklarida oziq-ovqat mahsulotlari yetakchi yuqish omili hisoblanadi.

Bu guruh yuqumli kasalliklar maishiy – muloqot yoʻli bilan ham yuqadi.

Yilning issiq kunlarida aholi, ayniqsa, bolalar oʻrtasida oʻtkir yuqumli ichak kasalliklari tez-tez uchrab turadi.

Yoz oylarida oʻtkir yuqumli ichak kasalliklari omillari faollashadi. Aholi koʻproq suv, har xil chanqoqbosdi ichimliklar ichish, meva-sabzavotlar, koʻkatlar isteʼmol qilish hamda kasallik qoʻzgʻatuvchilari bilan ifloslangan ochiq suv havzalarida choʻmilish jarayonlarida oʻtkir yuqumli kasalliklarni yuqtirib olishi  mumkin.

Kasallik qoʻzgʻatuvchilarining odam organizmiga tushib, toki kasallikning ilk alomatlari paydo boʻlguniga qadar maʼlum bir vaqt oʻtadi. Oʻtkir yuqumli ichak kasalliklarida yashirin davr bir necha soatdan 21 kungacha davom etadi.

Kasallikka chalingan bemorlarda holsizlik, koʻngil aynishi, qusish, ichning suyuq ketishi, tana haroratining koʻtarilishi kabi alomatlar kuzatiladi.

Bemorlarga oʻz vaqtida tegishli tibbiy yordam koʻrsatilmasa, bu kasalliklar oʻzidan bir qancha asoratlar qoldirishi mumkin. Bularga ichaklar faoliyatining buzilishi, ichakdagi yaralardan qon ketishi, ichak devorlarining teshilishi, oʻtkir buyrak yetishmovchiligi misol boʻla oladi.

Aholini toza ichimlik suvi bilan taʼminlash, xonadonlarda, jamoat joylarida tozalik va obodonlashtirish ishlarini muntazam amalga oshirish, umumiy ovqatlanish, oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish va ularning savdosi bilan shugʻullanadigan korxonalarda sanitariya talablariga  rioya qilish hamda aholining tibbiy-sanitariya madaniyatini oshirish bu kabi kasalliklarning oldini olishda muhim ahamiyatga ega.

Tirnoqlarni oʻz vaqtida olish, qoʻllarning tozaligiga doimo rioya qilish, oilada har kim oʻz sochigʻidan, toʻy-maʼrakalarda shaxsiy qoʻl roʻmolchadan foydalanish ham bu borada muhim rol oʻynaydi.

Ob-havoning isib ketishi natijasida odamlarning ichimlik suvga boʻlgan ehtiyoji ham ortadi. Bundan tashqari, bolalar ariqlarga, kanallarga, hovuzlarga choʻmilishga oshiqishadi.  Shu sababli kunning issiq paytlari bolalarning nazoratsiz koʻchaga chiqishlariga, toʻgʻri kelgan joylarda choʻmilishlariga yoʻl qoʻymaslik kerak.

Bundan tashqari, dehqon bozorlarida, koʻchalarda sifati kafolatlanmagan, qoʻlda (uy sharoitida) tayyorlangan salqin ichimliklar, sharbatlar, ayron va boshqa ichimliklarni isteʼmol qilish ham oʻtkir yuqumli ichak kasalliklarining kelib chiqishiga sabab boʻlishi mumkin.

Oʻtkir yuqumli ichak kasalliklari asosan 3 yoshgacha boʻlgan bolalar oʻrtasida uchrashini inobatga olib, bolalar parvarishi bilan shugʻullanuvchi ota-onalarga quyidagilar tavsiya qilinadi:

- bolalar parvarishi bilan shugʻullanuvchi shaxslar muntazam ravishda pediatr vrachlardan bolalar parvarishi boʻyicha maslahatlar olishi;

- bolalar parvarishi bilan shugʻullanuvchi shaxslar shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy rioya qilishi, bolalarga nisbatan ham shu talabni qoʻllashi;

- bolalarga sovutkichda uzoq muddat saqlangan taomlarni yedirmasligi, ularni toʻgʻri kelgan oziq-ovqat mahsulotlari bilan ovqatlantirmasligi;

- har qanday kishiga bolani ovqatlantirishga ruxsat bermasligi;

- koʻchadan uyga kirganda, ovqatlanishdan oldin, bolaga ovqat tayyorlashdan oldin va uni ovqatlantirishdan avval qoʻllarini sovunlab yuvishi;

- bolalar qoʻllari va ogʻizlarini umumiy foydalanilgan sochiqlar bilan artmasligi;

- oziq-ovqat mahsulotlarini pashsha, suvarak va boshqa boʻgʻimoyoqlilardan asrashi;

bolalarning barmogʻini soʻrishiga yoʻl qoʻymasligi;

- bozorlarda va koʻchalarda sotilayotgan meva-sabzavotlarni oqar suvda yuvmasdan taʼtib koʻrmasligi;

- bolalarning nazoratsiz koʻchaga chiqishlariga, toʻgʻri kelgan joylarda choʻmilishlariga yoʻl qoʻymasligi kerak.

Mutaxassislar va olimlarning taʼkidlashicha, salomatlikni asrash 18 foiz irsiy omillarga, 17 foiz atrof-muhit omillariga, 10 foiz tibbiy xizmatga, 55 foiz sogʻlom turmush tarziga bogʻliq.

Demak, sogʻlom turmush tarzini bolalikdan shakllantirib borish barcha kasalliklarning oldini olishning bosh mezonidir.

Toʻramurod BOBONIYoZOV, tuman DSENM bosh vrachi, xalq deputatlari  tuman Kengashi deputati.