“Qiz paytida hamma yaxshi, yomon xotin qaydan chiqar…”

Yangi kelinning qoʻlidan choy ichishga hamma havas: qaynona, ovsin, qoʻni-qoʻshni, qurbi-qurdosh… Tushganiga besh kun boʻlgan kelinchak zar koʻylakda yal-yal yonib, xizmatda. Goh kimgadir choy uzatadi, goh dasturxondagi tovoqlarni chiroyli taʼzim qilib olib ketadi. Atrofida mahallaning bolajonlari parvona, ha, ularga ham yangi kelinni kuzatish zavqli.

Hech sezganmisiz, yangi kelinchak oldingizdan oʻtib ketsa ajib va xushboʻy hidni tuyasiz. Balki bu hid yap-yangi sarpolarnikimikin, yo biror atirniki yoki kuyov bola uyini yangi taʼmirdan chiqargan boʻlsa xonadagi obodlikni isimikin? Yoʻq, bu – yoshlik, begʻuborlik, muhabbat va baxtning hidi! Qizigʻi, bu anvoyi hid kimlargadir umrining oxirigacha hamroh boʻladi, kimdir esa uni hayotning oʻnqir-choʻnqir nuqtalarida, mehrsizlik, beyeʼtiborlik va xiyonat bilan yuzlashgan vaqti yoʻqotib qoʻyadi.

Ha, ayol kishi oilada eri bilan oʻrni almashib qolganida, noiloj roʻzgʻorning roli qoʻliga tushib qolganida ayollik bilan xayrlashadi. Nafosat bilan vidolashadi. Hamma emas, baʼzilar.

Har ayolning taqdiri har xil boʻlar ekan, kimningdir chekiga siylov degan soʻz yozilsa, kimnikiga sinov yoziladi. Kelinlikda mayin ohangda chiqadigan ovozlar vaqtlar oʻtgan sari yoʻgʻonlasha boradi.

Taqdir taqozosi bilan Toshkent shahridagi shifoxonalardan birining ginekologiya boʻlimiga davolanish uchun yotdim. Besh oltita ayol yigʻilgan joyda tabiiyki hayotiy mavzular koʻtariladi. Qizgʻin bahs-munozaralar ketadi.

Borgan kunim palatadoshlarim bilan tanishdim-u, ularni kuzata boshladim. Chugʻur-chugʻur gaplariga quloq osdim. Bir kun davomida tinglovchiga aylandim, ertasi kuni esa ahvolim sal yaxshilangach, xonadoshlarim bilan tez til topishib ketdim.

Shevasining baʼzi joylariga tushunmasam-da, ular bilan suhbatlashgim, umumiy mavzular topgim va ijodkorligimga borib, atrofimdagilarning fikrlari bilan qiziqdim.

Kattakon shahri azimning odamlari, mahalliy urf-odatlari va oilaviy munosabatlari haqida bilgim keldi. Suhbatga tortsam, shahardagi dastur-tutumlar, oilaviy qadriyatlar bilan biz tarafdagi anʼanalar orasida aytarlik farq yoʻq ekan. Ularda ham kelinlar xuddi bizga oʻxshab bir necha oy yaltir-yultirlar kiyib, kelin salomlar qilib choy uzatishadi ekan, toʻydan keyin kelin-kuyovni qarindoshlar, yaqin qoʻshnilar sarpo qoʻyib chaqirishlari ham biznikiday ekan.

– Onam bolaligida togʻam bilan oʻyinchoq kamon oʻynab yurib, kamonning yogʻoch nayzasi koʻziga tegib chap koʻzidan ayrilgan, – gap boshladi orqa kravatdagi kelin. – Shundan beri bir koʻzi yoʻq, ammo dadam bizni tashlab ketganidan beri u bizni hech kimdan kam qilmay, halol mehnat qilib boqdi. Qishni qish, yozni yoz demay mavsumiy ishlarda ishladi. Bitta koʻz bilan koʻcha supurdi, bitta koʻz bilan idish-tovoq yuvdi (buyraklari ham oʻtkir shamollashiga qaramay), to biz ulgʻayib yoniga kirguncha onam shoʻrlikning biror marta yotib dam olganini eslay olmayman, – deya koʻziga yosh oldi. Kelinchak qizlik paytlarida otasining yoʻllariga koʻzlari mushtoq boʻlganini, toʻyi kuni ham otasini intizor boʻlib kutib, biroq u qizining baxtli kuniga kelmaganini eslab xonani tark etdi. Kim biladi, balki u biror panaroq joyga borib boʻgʻilib-boʻgʻilib yigʻlagandir.

Koʻzi ojiz ayolga balki koʻngil qoʻyib, balki mardlik qilib yoki uyidagilarining qistovi bilan uylangan erkak… Oilasini tashlagan-u, chet elga ketib shu taraflarda boshqa bir ayolga uylanib qolib ketgan. Bu yoqda esa uchta tirik yetim farzand, orzulari poymol boʻlgan, xiyonatdan bagʻri kuygan ayol hayot girdobida qolib ketavergan.

– Beshta qizim bor, oltinchisini oʻgʻil deyishgandi peshonamga sigʻmadi, yaqinda “UZI” qildirsam homila rivojlanmay qolibdi, – dardidan soʻz ochdi boshqa bir ayol. – Kichkina qizim ukamga sut ichadigan butilkaga deb pul yigʻib yurgandi, – biroz koʻziga yosh keldi uning. – Erim-ku, faqat qiz tugʻding deb yuzimga hech solmaydi, ammo yonginamda oʻtirib, mendan yashirmasdan ham bir begona ayol bilan telegramda yozishib oʻtiradi. Bir xil paytlari ishdan kelmay qoladi. Katta qizim bilan undan keyingi qizimning boʻyi yetib turibdi, yaqinda quda-andali boʻlamiz. Bizni esa erim bilan urush-janjalimiz tugay demayapti. Koʻchaning bir behayo ayoli sabab uyimizda fayz yoʻq. Pul bor, sharoit bor, lekin er-xotin oʻrtasida mehr-oqibat yoʻq. Oʻzaro tushunish yoʻq, – deya fikr aytdi ayol.

Ha, uning gaplarida jon bor. Ayol uchun mol-dunyo va “komfort” sharoitdan ham koʻra ustunroq turadigan tuygʻular bor dunyoda. Birinchisi – eʼtibor! “Shoʻrvang judayam shirin chiqibdi!”, “Bugun boshqachasan, bugun goʻzalsan!”, “Boringga shukur onasi, sen boʻlmaganingda nima qilardim…” – aytilishi suvtekin ammo yurakka yetib boradigan qiymati bebaho soʻzlar emasmi bu?!

Xonadagi deyarli hamma ayolning kechinmalari bilan oʻrtoqlashdig-u, ular endi mendan gap soʻrashdi. Kulib qoʻydim, axir men gapirishdan koʻra eshitishni, kuzatishni yoqtiradigan insonman. Kim uchundir “ochiq konvert” boʻlishni xohlamayman. Shukurki, menda hammasi yaxshi, – dedim ularga javoban.

Gaplarimdan “hamma erkak shunday” degan qatʼiy xulosa yasamoqchi emasman. Oramizda shunday otalar, kuyovlar, aka-ukalar borki, “oʻgʻlim boʻlsa, shunga oʻxshasin-da”, deging keladi inson. Men shunchaki oramizdagi ayrim tahqirlanib yashayotgan ayollarning kechinmalarini ifoda etyapman xolos. Eri xiyonat qilishiga ham ayoli sababchi, eri ichib kelsa ham ayol balogardon, farzandli boʻlish sal orqaga surilsa “tugʻmas xotin”, taqdir yozilib, bordi-yu faqat qiz tugʻsa ham ayol sabab, erning ishi sal yurishmasa “bebaraka xotin” tamgʻalari ostida yashayotgan ayollarning iztiroblarini qalamga olgim keldi.

Aslida, ilmiy jihatdan ham, mantiqiy jihatdan ham fikr yuritilsa bu ayblovlar nooʻrin emasmi, aziz mushtariy?! Agarda erning ishi yurishmasligiga xotin sababchi boʻlsa, u holda ayol qora mushuk ekanda… Embrion jinsi oʻgʻil yoki qiz boʻlishida ayolning hech qanday taʼsiri yoʻqligini fan allaqachon isbotlab boʻlgan.

Psixologiyani bir chetga surib, mantiqan olib qaralsa xiyonatning ortida nafs turishini bilamiz. Ha, biz odamlar koʻp narsalarni aslida tushunamiz, bilamiz. Biroq bizda masalaga yechim topishdan koʻra shu masalaga aloqador aybdorni aniqlash va uning ustidan magʻzava agʻdarish degan instinkt yaxshi rivojlangan. Toʻplanishib gʻiybat qilish degan ishtiyoq kuchli. Lekin bu hech qachon yechim boʻla olmaydi.

Eʼtibor berganmisiz, toʻydan oldin yoki yangi kelin-kuyovlik paytlaringiz juftingiz bilan hech tortishganmisiz? Albatta, yoʻq yoki juda kam. Ha, u paytlar hamma narsa, hattoki hayot ham xuddi kelin sarpolariga oʻxshab yaltir-yultir koʻrinadi. Kiyimda ham, koʻngilda ham dogʻ boʻlmaydi. Vaqtlar oʻtgan sayin esa yoningdagi insonning, atrofingdagilarning yangidan yangi “qirra”larini kashf etasan. Sening ham ochilmagan “qirra”laring asta-sekin… Xullas, qozon ostida nimaiki bor hammasi choʻmichga chiqadi. Asling kabi koʻrina boshlaysan.

Hayotda insonning eng katta kamchiligi esa asliyatidan qochishida. Goh qoʻrqib, goh ayyorlik qilib oʻzakni, oʻzlikni yashirishda. Aksariyat muammolarni keltirib chiqaruvchi sabab ham shu aslida. Oilaviy munosabatlarda qandaydir moʻʼjizalar kutib yashaymiz, yomon er, yomon qaynona, yomon kelin, va yomon hakozolar bizni tushunishini, birdaniga bizning printsiplarimizga moslashib, bizbop boʻlib qolishini istaymiz. Ammo moʻʼjizalar oʻz-oʻzidan sodir boʻlib ketavermaydi-da.

Balki atrofingdagilar senga sen kutgan munosabatni berishi uchun sen oʻzing ham ularning talablariga javob berishing kerakdir. Lekin sen birov uchun oʻzgarolmaysan, birov sen uchun oʻzgarib qolmaydi. Demak, "A" nuqta bilan "B" nuqtani birlashtirib turuvchi yechim oilada oʻzaro tushunishib yashash boʻlishi mumkin. Toʻgʻri, oʻzgarish va oʻzgartirish qoʻlimizdan kelmasligi mumkin, ammo, vaziyatlarni toʻgʻri baholash va fikr yuritish qoʻlimizdan keladi-ku…

Yashiringul