20.11.2026
Тил Öz Qq Ёзув Кирилл Lotin
Reklama banneri
Ҳарф ўлчами Ранг Расмлар
20.11.2026, 19:39
Жамият 👁 4,720

ХИТОЙ ОВУЛИ АТАМАСИ ҲАҚИДА ҚИСҚАЧА МАЪЛУМОТ

ХИТОЙ ОВУЛИ АТАМАСИ ҲАҚИДА ҚИСҚАЧА МАЪЛУМОТ

"Тарихингдир минг асрлар ичра пинҳон, ўзбегим!” (Э.Воҳидов).

Ер юзини сув босган буюк Нуҳ тўфонидан кейин инсоният Нуҳ пайғамбарнинг учта ўғли: Ҳом, Сом, Ёфас авлодларидан тарқалган.

Ёфаснинг етти ўғли бўлган: Турк, Хазар, Сақлаб, Рус, Минг, Чин, Камори (Каймол). Тўнғич ўғли Турк шу еттовига бошчи қилиб сайланган.

Туркнинг 4-авлоди (ўғли, невараси, чеварасидан кейин) – эвараси Алинжаҳон эди. Алинжаҳондан эгизак – Мўғил ва Тотор туғилди. Алинжаҳон мамлакатни икки ўғлига тенг бўлиб беради. Улар аҳилликда мамлакатни бошқарадилар. Мўғил босқини оқибатида ҳозирги кунда салбий тасаввурий маъно касб этиб қолган мўғултотор қабилалари ана шундай таркиб топган асли бир ота-онадан туғилган "ёт” оға-ини элатлардир. Юз йиллар, минг йиллар ўтган сайин, қабилалар, уруғлар, элатлар кўпайишгани сайин бир-биридан узоқлашиб, ётлашиб бораверган. Ўзаро уруш-талашлар тинимсиз давом этиб турган, маълум давр бир қабила ёки уруғнинг, ёки бошқасининг нуфуси ва нуфузи ортиқ бўлиб турган. Турли уруғ ва халқлар шундай вужудга келган.

1313-1342 йилларда Олтин Ўрда хони Султон Муҳаммад қадимги кучли ўзбек қабиласининг сардори бўлгани учун "Ўзбекхон” деб аталган. Бу қабилалар Олтой, Еттисув, Шарқий Турон томонидан Ўрта Осиё томон силжиб, Мовароуннаҳр ҳудудларини эгаллаганлар ва ўзбеклар деб атала бошлаган. Шу ўринда Европада Ўрта Осиё ва Марказий Осиё бир хил тушунчага эга бўлганлигини эътиборга олиш жоиз. Дашти Қипчоқда қолганлари эса қозоқлар деб атала бошлаган. Демак, аслида бу халқларнинг туб илдизи бир. Сўнгги минг-минг ярим йилларда улар турли номлар (балки уруғ қабилалар номлари) билан аталган, холос.

Ўзбекхон Ислом динини қабул қилган ва ривожлантирган. Унинг ҳукмронлигида ҳарбий ва иқтисодий қудрати ниҳоятда ошиб кетган Олтин Ўрда Россиянинг ҳам кўпгина князликларини босиб олган. Демак, Ўзбекхон ҳукмдорнинг исми эмас, балки Султон Муҳаммадга берилган унвон бўлиб, "ўзбекларнинг хони” маъносини англатади. Мирзо Улуғбек Олтин Ўрда давлати Султон Муҳаммад Ўзбекхонгача ҳам "Ўзбек улуси”, "Ўзбакия” деб аталганини қайд этган.

Хуллас, ўзбек халқи ҳам бошқа турли туркий халқлар каби жуда кўп турк ва турк-мўғил қавмлари асосида шаклланганлиги ҳақида қадимий-тарихий манбалар мавжуд.

Бу манбаларнинг кўпчилигида 92 ўзбек уруғи номлари келтирилган (қавмлар билан 189 та, балки ундан ҳам кўп). Ана шу қавм-уруғларнинг номлари жой, овул, қишлоқ, туман номларига айланиб кетган: Манғит, Қипчоқ, Хитой, Дўрман, Қангли, Жалойир, Уйшин, Чимбой, Қўнғирот, Туркман, Қорақалпоқ, Қорлиқ, Қирғиз, Қиёт, Ўзбек, Юз, Қирқ, Минг, Барлос, Тама, Тобин, Митан, Мўйтан, Кенагас, Боёвут, Бодой, Арғин, Араб, Авғон, Нўкўз ... ва ҳоказо.

Бизнинг Хитой қишлоғимиз номи ҳам ўзбекнинг 92 уруғидан бири – Хитой уруғи номидан олинган бўлиши мумкин. Манбаларда бу уруғ номининг Қитой шакли ҳам бор.

Яна қадимий манбаларда "қитоли” сўзининг жангари, ғайратли маъноларини билдириши ва туркий халқ қабилаларининг бири "қитоли”-"қитолилар”- "қитой”-"қитойлар” шаклида ўзгаришга учраб, уруғнинг ва жойнинг номига айланиб кетган бўлиши мумкинлиги айтилган. Жуда катта ҳудудда яшовчи турли элатларнинг алоқа-учрашуви ҳам бундай турли номларнинг келиб чиқишига сабаб бўлган, албатта.

Хоразмнинг Шовот, Боғот туманларида ҳам Хитой қишлоқ фуқаролар йиғинлари мавжуд. Республикамизнинг бошқа вилоятларида ҳамХитой, Қорахитой номли жойлар, қишлоқларбор.

Ўн тўққизинчи асрда яшаган шоир Турди шундай ёзган:

Тор кўнгуллик беклар, ман-ман деманг, кенглик қилинг,

Тўқсон икки бовли ўзбак юртидур, тенглик қилинг!

Бирни Қипчоқ, Хито-ю, бирни Юз, Найман деманг,

Қирқу Юз, Минг бир бўлиб бир сон ойинлик қилинг!

Демак, қишлоғимиз Манғит, Қипчоқ, Қўнғирот, Дўрман, Қангли, Жалойир, Барлос, Уйшин каби қадимий ўзбек халқининг 92 уруғининг бири – Хитой номи билан аталган.

Абдулҳай Абдураҳмоновнинг икки юздан ортиқ мўътабар манбаларга таяниб ёзилган "Саодатга элтувчи билим” асарида Ўзбек халқи қабила ва уруғларининг келиб чиқиши ҳақида яхши асосли маълумотлар бор. Мустақиллигимиз шарофати-ла диёримиздан етишиб чиққан кўпгина ислом алломаларининг фаолиятига ҳукмрон мафкура истагига қараб эмас, бор тарихий ҳақиқат нуқтаи назаридан баҳо берилди. Халқимизнинг тарихи, атамалари ҳақида ҳам кўп илмий изланишлар ва хулосалар ўзининг зукко фидойиларини кутиб турибди.

Турсунбой АБДУЛЛАЕВ, Хитой овули.

🎬 Видеогалерея Барчаси →
БИР ВАТАН, БИР ЭЛ, БИР БАЙРОҚ! АМУДАРЁДА БАЙРОҚ ЭСТАФЕТАСИ КЎТАРИНКИ РУҲДА ДАВОМ ЭТДИ ▶ БИР ВАТАН, БИР ЭЛ, БИР БАЙРОҚ! АМУДАРЁДА БАЙРОҚ ЭСТАФЕТАСИ КЎТАРИНКИ РУҲДА ДАВОМ ЭТДИ 16.11.2026 «Илғор фермерлар клуби» аъзолари учун дала семинарлари ўтказилди ▶ «Илғор фермерлар клуби» аъзолари учун дала семинарлари ўтказилди 16.11.2026 Болажонларга йўл ҳаракати қоидалари ҳақида маълумотлар берилди ▶ Болажонларга йўл ҳаракати қоидалари ҳақида маълумотлар берилди 13.11.2026 Сайёр қабулда 12 та мурожаатдан 10 таси ижобий ҳал этилди ▶ Сайёр қабулда 12 та мурожаатдан 10 таси ижобий ҳал этилди 13.11.2026 Амударё туманида СЕО ва ЖС бўлимининг янги биноси фойдаланишга топширилди ▶ Амударё туманида СЕО ва ЖС бўлимининг янги биноси фойдаланишга топширилди 12.11.2026 Амударёлик нуронийлар мини футбол бўйича ўртоқлик учрашувида ғолиб чиқди ▶ Амударёлик нуронийлар мини футбол бўйича ўртоқлик учрашувида ғолиб чиқди 12.11.2026 49-сонли боғчада экологик тарбиянинг амалий методикалари намойиш этилди ▶ 49-сонли боғчада экологик тарбиянинг амалий методикалари намойиш этилди 12.11.2026 Ўрта қалъа овулида хотин-қизлар билан профилактик учрашув ўтказилди ▶ Ўрта қалъа овулида хотин-қизлар билан профилактик учрашув ўтказилди 12.11.2026 65-сонли мактабнинг янги биноси фойдаланишга топширилди ▶ 65-сонли мактабнинг янги биноси фойдаланишга топширилди 11.11.2026 Амударё туманида кузги шудгорлаш ишларини сифатли ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилмоқда ▶ Амударё туманида кузги шудгорлаш ишларини сифатли ташкил этишга алоҳида эътибор қаратилмоқда 10.11.2026 45-сонли боғчада «Жажжи экологлар» амалий семинари бўлиб ўтди ▶ 45-сонли боғчада «Жажжи экологлар» амалий семинари бўлиб ўтди 10.11.2026 Аҳоли саломатлиги — олий қадрият ▶ Аҳоли саломатлиги — олий қадрият 09.11.2026 Амударё туманида куз-қиш мавсумига тайёргарлик ишлари ўрганилди ▶ Амударё туманида куз-қиш мавсумига тайёргарлик ишлари ўрганилди 09.11.2026 Жисмоний тайёргарликдан ўтган чақирилувчилар ҳарбий қисм вакиллари билан суҳбатлашди ▶ Жисмоний тайёргарликдан ўтган чақирилувчилар ҳарбий қисм вакиллари билан суҳбатлашди 09.11.2026 Қўриқлаш хизмати — аҳоли осойишталиги ва мулк дахлсизлигининг кафолатидир ▶ Қўриқлаш хизмати — аҳоли осойишталиги ва мулк дахлсизлигининг кафолатидир 06.11.2026 АМУДАРЁДА “ЯШИЛ МАКОН” ЛОЙИҲАСИ ДОИРАСИДАГИ ИШЛАР ИЗЧИЛ ДАВОМ ЭТМОҚДА ▶ АМУДАРЁДА “ЯШИЛ МАКОН” ЛОЙИҲАСИ ДОИРАСИДАГИ ИШЛАР ИЗЧИЛ ДАВОМ ЭТМОҚДА 06.11.2026 Боғча тарбияланувчилари учун экологик тарбия методикалари намойиш этилди ▶ Боғча тарбияланувчилари учун экологик тарбия методикалари намойиш этилди 05.11.2026 Амударё туманида ички ишлар органлари ходимларининг касб байрами кенг нишонланди ▶ Амударё туманида ички ишлар органлари ходимларининг касб байрами кенг нишонланди 05.11.2026 Меҳнат ярмаркасида 29 нафар фуқаро доимий ишга жойлаштирилди ▶ Меҳнат ярмаркасида 29 нафар фуқаро доимий ишга жойлаштирилди 05.11.2026 Олис овуллардаги мактабларда «Китобхон ёшлар» клублари ташкил этилади ▶ Олис овуллардаги мактабларда «Китобхон ёшлар» клублари ташкил этилади 04.11.2026 Йўлларнинг қиш мавсумига тайёрлиги жойида ўрганилди ▶ Йўлларнинг қиш мавсумига тайёрлиги жойида ўрганилди 04.11.2026 Амударё туманида ҳарбий прокуратура сайёр қабули ва меҳнат ярмаркаси ўтказилди ▶ Амударё туманида ҳарбий прокуратура сайёр қабули ва меҳнат ярмаркаси ўтказилди 04.11.2026 Амударё туманида кузги мавсумда 829 минг кўчат экилади ▶ Амударё туманида кузги мавсумда 829 минг кўчат экилади 03.11.2026 Амударё туманида маънавий-маърифий ишлар самарадорлиги, мавжуд муаммолар муҳокама қилинди ▶ Амударё туманида маънавий-маърифий ишлар самарадорлиги, мавжуд муаммолар муҳокама қилинди 02.11.2026 ҲАРБИЙ ХИЗМАТЧИЛАР УЧУН КАСБ-ҲУНАР ТАЪЛИМИ КУРСЛАРИ ЯКУНЛАНИБ, СЕРТИФИКАТЛАР ТАНТАНАЛИ ТОПШИРИЛДИ ▶ ҲАРБИЙ ХИЗМАТЧИЛАР УЧУН КАСБ-ҲУНАР ТАЪЛИМИ КУРСЛАРИ ЯКУНЛАНИБ, СЕРТИФИКАТЛАР ТАНТАНАЛИ ТОПШИРИЛДИ 02.11.2026 Қонунчиликдаги аёллар ва болалар ҳуқуқлари ҳимоясига оид нормалар тушунтирилди ▶ Қонунчиликдаги аёллар ва болалар ҳуқуқлари ҳимоясига оид нормалар тушунтирилди 31.10.2026 Аҳолига сифатли ичимлик суви етказиб бериш борасидаги камчиликлар бартараф этилмоқда ▶ Аҳолига сифатли ичимлик суви етказиб бериш борасидаги камчиликлар бартараф этилмоқда 31.10.2026 Жажжи экологлар табиатни асраш бўйича дастлабки тушунчаларга эга бўлишди ▶ Жажжи экологлар табиатни асраш бўйича дастлабки тушунчаларга эга бўлишди 31.10.2026 10 ой давомида Қорақалпоғистон бўйича 39 та ҳолатда ичимлик суви кўрсаткичлари белгиланган талабларга жавоб бермаслиги аниқланди ▶ 10 ой давомида Қорақалпоғистон бўйича 39 та ҳолатда ичимлик суви кўрсаткичлари белгиланган талабларга жавоб бермаслиги аниқланди 30.10.2026 1-сонли мактабда Ўзбек тили байрами нишонланди ▶ 1-сонли мактабда Ўзбек тили байрами нишонланди 26.10.2026