XITOY OVULI ATAMASI HAQIDA QISQAChA MAʼLUMOT

"Tarixingdir ming asrlar ichra pinhon, oʻzbegim!” (E.Vohidov).

Yer yuzini suv bosgan buyuk Nuh toʻfonidan keyin insoniyat Nuh paygʻambarning uchta oʻgʻli: Hom, Som, Yofas avlodlaridan tarqalgan.

Yofasning yetti oʻgʻli boʻlgan: Turk, Xazar, Saqlab, Rus, Ming, Chin, Kamori (Kaymol). Toʻngʻich oʻgʻli Turk shu yettoviga boshchi qilib saylangan.

Turkning 4-avlodi (oʻgʻli, nevarasi, chevarasidan keyin) – evarasi Alinjahon edi. Alinjahondan egizak – Moʻgʻil va Totor tugʻildi. Alinjahon mamlakatni ikki oʻgʻliga teng boʻlib beradi. Ular ahillikda mamlakatni boshqaradilar. Moʻgʻil bosqini oqibatida hozirgi kunda salbiy tasavvuriy maʼno kasb etib qolgan moʻgʻultotor qabilalari ana shunday tarkib topgan asli bir ota-onadan tugʻilgan "yot” ogʻa-ini elatlardir. Yuz yillar, ming yillar oʻtgan sayin, qabilalar, urugʻlar, elatlar koʻpayishgani sayin bir-biridan uzoqlashib, yotlashib boravergan. Oʻzaro urush-talashlar tinimsiz davom etib turgan, maʼlum davr bir qabila yoki urugʻning, yoki boshqasining nufusi va nufuzi ortiq boʻlib turgan. Turli urugʻ va xalqlar shunday vujudga kelgan.

1313-1342 yillarda Oltin Oʻrda xoni Sulton Muhammad qadimgi kuchli oʻzbek qabilasining sardori boʻlgani uchun "Oʻzbekxon” deb atalgan. Bu qabilalar Oltoy, Yettisuv, Sharqiy Turon tomonidan Oʻrta Osiyo tomon siljib, Movarounnahr hududlarini egallaganlar va oʻzbeklar deb atala boshlagan. Shu oʻrinda Yevropada Oʻrta Osiyo va Markaziy Osiyo bir xil tushunchaga ega boʻlganligini eʼtiborga olish joiz. Dashti Qipchoqda qolganlari esa qozoqlar deb atala boshlagan. Demak, aslida bu xalqlarning tub ildizi bir. Soʻnggi ming-ming yarim yillarda ular turli nomlar (balki urugʻ qabilalar nomlari) bilan atalgan, xolos.

Oʻzbekxon Islom dinini qabul qilgan va rivojlantirgan. Uning hukmronligida harbiy va iqtisodiy qudrati nihoyatda oshib ketgan Oltin Oʻrda Rossiyaning ham koʻpgina knyazliklarini bosib olgan. Demak, Oʻzbekxon hukmdorning ismi emas, balki Sulton Muhammadga berilgan unvon boʻlib, "oʻzbeklarning xoni” maʼnosini anglatadi. Mirzo Ulugʻbek Oltin Oʻrda davlati Sulton Muhammad Oʻzbekxongacha ham "Oʻzbek ulusi”, "Oʻzbakiya” deb atalganini qayd etgan.

Xullas, oʻzbek xalqi ham boshqa turli turkiy xalqlar kabi juda koʻp turk va turk-moʻgʻil qavmlari asosida shakllanganligi haqida qadimiy-tarixiy manbalar mavjud.

Bu manbalarning koʻpchiligida 92 oʻzbek urugʻi nomlari keltirilgan (qavmlar bilan 189 ta, balki undan ham koʻp). Ana shu qavm-urugʻlarning nomlari joy, ovul, qishloq, tuman nomlariga aylanib ketgan: Mangʻit, Qipchoq, Xitoy, Doʻrman, Qangli, Jaloyir, Uyshin, Chimboy, Qoʻngʻirot, Turkman, Qoraqalpoq, Qorliq, Qirgʻiz, Qiyot, Oʻzbek, Yuz, Qirq, Ming, Barlos, Tama, Tobin, Mitan, Moʻytan, Kenagas, Boyovut, Bodoy, Argʻin, Arab, Avgʻon, Noʻkoʻz ... va hokazo.

Bizning Xitoy qishlogʻimiz nomi ham oʻzbekning 92 urugʻidan biri – Xitoy urugʻi nomidan olingan boʻlishi mumkin. Manbalarda bu urugʻ nomining Qitoy shakli ham bor.

Yana qadimiy manbalarda "qitoli” soʻzining jangari, gʻayratli maʼnolarini bildirishi va turkiy xalq qabilalarining biri "qitoli”-"qitolilar”- "qitoy”-"qitoylar” shaklida oʻzgarishga uchrab, urugʻning va joyning nomiga aylanib ketgan boʻlishi mumkinligi aytilgan. Juda katta hududda yashovchi turli elatlarning aloqa-uchrashuvi ham bunday turli nomlarning kelib chiqishiga sabab boʻlgan, albatta.

Xorazmning Shovot, Bogʻot tumanlarida ham Xitoy qishloq fuqarolar yigʻinlari mavjud. Respublikamizning boshqa viloyatlarida hamXitoy, Qoraxitoy nomli joylar, qishloqlarbor.

Oʻn toʻqqizinchi asrda yashagan shoir Turdi shunday yozgan:

Tor koʻngullik beklar, man-man demang, kenglik qiling,

Toʻqson ikki bovli oʻzbak yurtidur, tenglik qiling!

Birni Qipchoq, Xito-yu, birni Yuz, Nayman demang,

Qirqu Yuz, Ming bir boʻlib bir son oyinlik qiling!

Demak, qishlogʻimiz Mangʻit, Qipchoq, Qoʻngʻirot, Doʻrman, Qangli, Jaloyir, Barlos, Uyshin kabi qadimiy oʻzbek xalqining 92 urugʻining biri – Xitoy nomi bilan atalgan.

Abdulhay Abdurahmonovning ikki yuzdan ortiq moʻʼtabar manbalarga tayanib yozilgan "Saodatga eltuvchi bilim” asarida Oʻzbek xalqi qabila va urugʻlarining kelib chiqishi haqida yaxshi asosli maʼlumotlar bor. Mustaqilligimiz sharofati-la diyorimizdan yetishib chiqqan koʻpgina islom allomalarining faoliyatiga hukmron mafkura istagiga qarab emas, bor tarixiy haqiqat nuqtai nazaridan baho berildi. Xalqimizning tarixi, atamalari haqida ham koʻp ilmiy izlanishlar va xulosalar oʻzining zukko fidoyilarini kutib turibdi.

Tursunboy ABDULLAYeV, Xitoy ovuli.