XITOY OVULI ATAMASI HAQIDA QISQAÇA MAʼLUMOT
"Tarixingdir ming asrlar içra pinhon, özbegim!” (E.Vohidov).
Yer yuzini suv bosgan buyuk Nuh töfonidan keyin insoniyat Nuh payğambarning uçta öğli: Hom, Som, Yofas avlodlaridan tarqalgan.
Yofasning yetti öğli bölgan: Turk, Xazar, Saqlab, Rus, Ming, Çin, Kamori (Kaymol). Tönğiç öğli Turk şu yettoviga boşçi qilib saylangan.
Turkning 4-avlodi (öğli, nevarasi, çevarasidan keyin) – evarasi Alinjahon edi. Alinjahondan egizak – Möğil va Totor tuğildi. Alinjahon mamlakatni ikki öğliga teng bölib beradi. Ular ahillikda mamlakatni boşqaradilar. Möğil bosqini oqibatida hozirgi kunda salbiy tasavvuriy maʼno kasb etib qolgan möğultotor qabilalari ana şunday tarkib topgan asli bir ota-onadan tuğilgan "yot” oğa-ini elatlardir. Yuz yillar, ming yillar ötgan sayin, qabilalar, uruğlar, elatlar köpayişgani sayin bir-biridan uzoqlaşib, yotlaşib boravergan. Özaro uruş-talaşlar tinimsiz davom etib turgan, maʼlum davr bir qabila yoki uruğning, yoki boşqasining nufusi va nufuzi ortiq bölib turgan. Turli uruğ va xalqlar şunday vujudga kelgan.
1313-1342 yillarda Oltin Örda xoni Sulton Muhammad qadimgi kuçli özbek qabilasining sardori bölgani uçun "Özbekxon” deb atalgan. Bu qabilalar Oltoy, Yettisuv, Şarqiy Turon tomonidan Örta Osiyo tomon siljib, Movarounnahr hududlarini egallaganlar va özbeklar deb atala boşlagan. Şu örinda Yevropada Örta Osiyo va Markaziy Osiyo bir xil tuşunçaga ega bölganligini eʼtiborga oliş joiz. Daşti Qipçoqda qolganlari esa qozoqlar deb atala boşlagan. Demak, aslida bu xalqlarning tub ildizi bir. Sönggi ming-ming yarim yillarda ular turli nomlar (balki uruğ qabilalar nomlari) bilan atalgan, xolos.
Özbekxon Islom dinini qabul qilgan va rivojlantirgan. Uning hukmronligida harbiy va iqtisodiy qudrati nihoyatda oşib ketgan Oltin Örda Rossiyaning ham köpgina knyazliklarini bosib olgan. Demak, Özbekxon hukmdorning ismi emas, balki Sulton Muhammadga berilgan unvon bölib, "özbeklarning xoni” maʼnosini anglatadi. Mirzo Uluğbek Oltin Örda davlati Sulton Muhammad Özbekxongaça ham "Özbek ulusi”, "Özbakiya” deb atalganini qayd etgan.
Xullas, özbek xalqi ham boşqa turli turkiy xalqlar kabi juda köp turk va turk-möğil qavmlari asosida şakllanganligi haqida qadimiy-tarixiy manbalar mavjud.
Bu manbalarning köpçiligida 92 özbek uruği nomlari keltirilgan (qavmlar bilan 189 ta, balki undan ham köp). Ana şu qavm-uruğlarning nomlari joy, ovul, qişloq, tuman nomlariga aylanib ketgan: Manğit, Qipçoq, Xitoy, Dörman, Qangli, Jaloyir, Uyşin, Çimboy, Qönğirot, Turkman, Qoraqalpoq, Qorliq, Qirğiz, Qiyot, Özbek, Yuz, Qirq, Ming, Barlos, Tama, Tobin, Mitan, Möytan, Kenagas, Boyovut, Bodoy, Arğin, Arab, Avğon, Nököz ... va hokazo.
Bizning Xitoy qişloğimiz nomi ham özbekning 92 uruğidan biri – Xitoy uruği nomidan olingan bölişi mumkin. Manbalarda bu uruğ nomining Qitoy şakli ham bor.
Yana qadimiy manbalarda "qitoli” sözining jangari, ğayratli maʼnolarini bildirişi va turkiy xalq qabilalarining biri "qitoli”-"qitolilar”- "qitoy”-"qitoylar” şaklida özgarişga uçrab, uruğning va joyning nomiga aylanib ketgan bölişi mumkinligi aytilgan. Juda katta hududda yaşovçi turli elatlarning aloqa-uçraşuvi ham bunday turli nomlarning kelib çiqişiga sabab bölgan, albatta.
Xorazmning Şovot, Boğot tumanlarida ham Xitoy qişloq fuqarolar yiğinlari mavjud. Respublikamizning boşqa viloyatlarida hamXitoy, Qoraxitoy nomli joylar, qişloqlarbor.
Ön töqqizinçi asrda yaşagan şoir Turdi şunday yozgan:
Tor köngullik beklar, man-man demang, kenglik qiling,
Töqson ikki bovli özbak yurtidur, tenglik qiling!
Birni Qipçoq, Xito-yu, birni Yuz, Nayman demang,
Qirqu Yuz, Ming bir bölib bir son oyinlik qiling!
Demak, qişloğimiz Manğit, Qipçoq, Qönğirot, Dörman, Qangli, Jaloyir, Barlos, Uyşin kabi qadimiy özbek xalqining 92 uruğining biri – Xitoy nomi bilan atalgan.
Abdulhay Abdurahmonovning ikki yuzdan ortiq möʼtabar manbalarga tayanib yozilgan "Saodatga eltuvçi bilim” asarida Özbek xalqi qabila va uruğlarining kelib çiqişi haqida yaxşi asosli maʼlumotlar bor. Mustaqilligimiz şarofati-la diyorimizdan yetişib çiqqan köpgina islom allomalarining faoliyatiga hukmron mafkura istagiga qarab emas, bor tarixiy haqiqat nuqtai nazaridan baho berildi. Xalqimizning tarixi, atamalari haqida ham köp ilmiy izlanişlar va xulosalar özining zukko fidoyilarini kutib turibdi.
Tursunboy ABDULLAYeV, Xitoy ovuli.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶