OILAVIY AJRIMLAR: muammolarning ildizlari qayerda?

Oilada er-xotinning huquq va majburiyatlari yuzasidan tugʻilayotgan bahslar, turmushning darz ketishi va u bilan bogʻliq mojarolar, ayrim xonadonlardagi mavjud notinch maʼnaviy-ruhiy muhit natijasida sodir boʻlayotgan nikohdan ajralishlar bugungi kunda jamiyatimizda jiddiy eʼtiborni talab qiluvchi holatdir.

Taʼkidlab oʻtish joizki, Oʻzbekiston mustaqillikka erishgan dastlabki kunlardanoq mamlakatimizda oilaning ijtimoiy negizini mustahkamlashga hamda barqarorligiga erishishga katta eʼtibor qaratib kelinmoqda. Zero, oila tinchligi va osoyishtaligi jamiyat barqarorligining asosiy omilidir. Yurtboshimiz tashabbusi bilan olib borilayotgan saʼyhara-katlar zamirida yosh oilalarni moddiy va maʼnaviy qoʻllab-quvvatlashga eʼtiborni kuchaytirish, onalik va bolalikni ijtimoiy muhofaza etish, milliy qadriyatlarni asrab-avaylash, oila mustahkamligini taʼminlash kabi ezgu niyatlar mujassam boʻlib, bu masalalar bugungi kunda davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biriga aylanganligi sir emas.

Biroq, afsus bilan qayd etish joizki, hukumatimiz va faol jamoatchilik tomonidan muntazam ravishda olib borilayotgan keng koʻlamli chora-tadbirlarga qaramay, oilalarda ajralish holatlari uchrab turadi.

Nikohdan ajralishlarning sabablari tahlili shuni koʻrsatadiki, bu salbiy illatga oʻzaro kelishmaslik, ayollarning bozorga chiqib ketishi, erkaklarning ishlamasligi, rashk, xiyonat kabi omillar sabab boʻlmoqda. Aksariyat oilalarda ajralish holatlari 18 dan 30 yoshgacha boʻlgan fuqarolar tomonidan qayd etilmoqda.

Huda-behudaga oilani barbod etish, albatta bolalar tarbiyasiga salbiy taʼsir etadi. Bolaning uvoli tutadi, deyishadi qariyalar. Darhaqiqat, uvol-savobni bilmaydigan, norasidalarning yetim qolishini oʻylamaydigan ota-onalar oramizda bor. Bunday holatning vujudga kelishi bosh omili – ularning huquqiy bilimga yetarli ega emasliklari, huquqiy savodxonlik darajasining pastligidan, maʼnaviyatsizligidan dalolat beradi. Shuning uchun ham ular ajralish holati qanday oqibatlarga olib kelishini tushunib yetmaydilar. Ajralish tufayli notoʻliq oila vujudga keladi. Ayni kunda ijtimoiy xavfli jinoyatlar sodir etayotgan ayollar va voyaga yetmagan bolalar notoʻliq oilalardan ekanligi kuzatilmoqda. Yoki boʻlmasa kundan-kun oshib borayotgan fohishaxonalar, chetga pul ishlash uchun noqonuniy yoʻl bilan chiqib ketayotgan yosh qizlar, ayollar, albatta, bularning barchasi ajralish oqibatida yuzaga kelgan notoʻliq oilalarda boʻlayotir.

Hozirgi vaqtda jamiyatda oilaning ahamiyati oʻsayotganligi, uning yosh avlodni tarbiyalashdagi oʻrnini hisobga olib, sudlar va FHDYo organlarining oilaviy munosabatlarni mustahkamlash, voyaga yetmagan bolalarning huquq va manfaatlarini qoʻriqlash borasidagi roli oshmoqda. Yaʼni bu organlarda nikohdan ajralish ishlarini hal etish jarayonida asosiy eʼtibor er-xotinni yarashtirish va oilaviy vaziyatni sogʻlomlashtirish choralarini koʻrishga qaratilmoqda.

Qonunchilikda nikohdan ajratish uchun aniq asoslar koʻrsatilmagan va buni koʻrsatish mumkin ham emas. Chunki er yoki xotin keltirgan bittagina asos ham ayrim hollarda nikohdan ajratish uchun yetarli boʻlishi mumkin, alohida holatlarda esa bir qator sabablar ham ajratish uchun asos boʻlmasligi mumkin. Shuning uchun amaliyotda bu holatlar toʻliq hisobga olinib, agar er va xotinning bundan buyon birgalikda yashashiga va oilani saqlab qolishga imkoniyat yoʻq deb topilsagina, ular nikohdan ajratiladi.

Nikohdan ajralish boʻyicha oʻtkazilgan umumlashtirmalar tahlili quyidagicha:

Ajrashib ketayotganlarning yoshi 20-35 yoshni tashkil qiladi. Bu asosan oilaviy turmushning birinchi 4-yili (35,5%) va 5-9-yillari demakdir. Ajrim tufayli har bir notoʻliq oilada oʻrtacha 2-3 nafardan bola yetim qoladi. Demak, turmush oʻrtogʻidan ayrilgach, ona bolalar tarbiyasi, roʻzgʻorni yuritish kabi katta masʼuliyatni oʻz zimmasiga olishga majbur. Bunday oilaviy nizolar bir-biriga zanjirdek ulanib ketadigan muammolarni keltirib chiqarishi muqarrar, eng achinarlisi, keyinchalik ushbu muammolar jinoyat bot-qogʻiga eltadigan "ravon yoʻl” boʻlib xizmat qiladi.

Prezidentimiz I.A.Karimov aytganidek, "Bizning davlatimizni ham katta bir oila deb tushunish mumkin va lozim. Bunda oʻzaro hurmat va qattiq tartib boʻlmasa, oilaning barcha aʼzolari oʻz burchlarini ado etmasa, bir biriga ezgulik bilan mehr – oqibat koʻrsatmasa, yaxshi va munosib tarzda yashash mumkin emas”.

Oila insonga, uning hayotiga toʻkislik bagʻishlovchi maskan, baxt keltiruvchi va avlodlar davomiyligini taʼminlovchi goʻsha, jamiyat butunligi va ahilligini kafolatlovchi qoʻrgʻon ekan, uni davlat ahamiyatiga molik qutlugʻ ish bilib, mustahkamligi uchun birdam va bardavom kurashaylik!