TOMORQA – YuQORI DAROMAD MANBAI

Bugun dunyo boʻylab aholi soni yuqori surʼatlarda oʻsib bormoqda. Bu oʻz navbatida aholining isteʼmol tovarlariga, jumladan, oziq-ovqat mahsulotlariga boʻlgan talabining ham oʻsishiga olib kelmoqda. Bu muammo dunyoning barcha mamlakatlari oldiga aholining oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash masalasini ustuvor vazifa qilib qoʻymoqda.

Mamlakatimiz iqtisodiyoti, xususan, qishloq xoʻjaligining barcha jabhalarida qoʻlga kiritilayotgan bugungi zalvorli yutuqlar Prezidentimiz Islom Karimovning rahnamoligida mustaqillikning dastlabki yillaridanoq bosqichma-bos­qich amalga oshirib kelinayotgan keng koʻlamli islohotlar mahsulidir.

Lekin, aholi ixtiyoridagi tomorqa yerlari xususida gapirganda, tan olish kerakki, ona zaminning bizga bergan imkoniyatlaridan hamma ham birdek foydalana olmayapti. Baʼzi bir joylarda kattagina maydonni tashkil etuvchi tomor­qalar yil boʻyi boʻsh tursa, yana bir tomorqa egalari yerdan kam hosil olmoqdalar. Ayrim xonadonlarda ekin yerlaridan maqsadsiz foydalanish hollari koʻp uchraydi. Oddiygina misol, qishloq joylarda tandir uchun 2,25 metr kvadrat oʻlchamda joy kifoya qiladi, lekin koʻpchilik xonadonlarda bunga keragidan 2-3 barobar koʻproq joy tashlab ketiladi. Shu yerning oʻzida qancha yer foydalanilmay boʻsh yotadi.

Yaxshi mehnat qilinsa, tomor­qalar va yer uchastkalaridan yanada samaraliroq foydalanib, olinayotgan hosil va daromadlarni 2-3-martagacha oshirish mumkin. Chunki, bizning iqlim sharoitimiz yil davomida dehqonchilik qilish imkonini beradi. Shuning uchun hozirda bu masalaga hukumat darajasida eʼtibor qaratilayapti.

Bugungi kunda tomorqachilikning rivojlanishi odamlarning yaxshi turmush kechirishi, qoʻshimcha daromad olish, oziq-ovqat moʻl-koʻlchi­li­­­­gi­ga erishish, oilalarning moddiy taʼminotini yaxshilash va aholi bandligini taʼminlashda katta ahamiyat kasb etadi. Agar har bir oila oʻz tomorqasidan unumli foydalansa, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bilan oʻzini-oʻzi toʻla taʼminlaydi. Natijada uni bozordan sotib olishga ketadigan mablagʻni boshqa ehtiyojlariga ishlatish mumkin. Qo­la­versa, oʻz ehtiyojidan ortib qolgan mahsulotni bozorga chiqargan oilaning moddiy ahvoli yanada yaxshilanadi.

Xoʻsh, tomorqadan yuqori hosil olishga qanday erishish mumkin?

Tomorqadan yuqori daromad olish uchun avvalo, oktyabr, noyabr va dekabr oyining birinchi yarmida yerga ishlov berish, shudgor qilish lozim. Chunki, aynan shu davrda barcha turdagi oʻsimliklarda oʻsish va rivojlanish jarayoni yakunlanib, barglari hamda boshqa vegetativ massalari tuproq yuzasida toʻplanadi. Shu bois bu paytda yer agʻdarilib, ishlov berilsa, yuqorida aytilgan organik qoldiqlar tuproqqa aralashib, tuproq strukturasi va unumdorligini oshiradi. Bunday yerlarda dehqonchilik qilinganda hosil moʻl, mahsulot sifatli boʻladi.

Tomorqalar va yer uchastkalari kichik maydonlardan iborat boʻlganligi sababli barcha agrotexnik tadbirlar asosan qoʻl kuchi bilan bajariladi. Buning yaxshi tomoni - ekinlarga sifatli ishlov berish imkoni yuzaga keladi va shunga yarasha olinadigan hosil ham yuqori boʻladi.

Tomorqadan yaxshi daromad koʻrish haqida gap ketar ekan, avvalo, sifatli urugʻ tanlash va tayyorlashni yoʻlga qoʻyish lozim. Bu - qiyin ish emas.

Birinchi navbatda, urugʻlik uchun olingan ekin meʼyorida pishib yetilgan boʻlishi

kerak. Shuningdek, urugʻlik maʼlum vaqt mobaynida saqlanib, tinim davrini oʻtkazishi zarurligi ham ilmiy va amaliy jihatdan toʻla asoslangan. Bu jarayon urugʻ sifatini oshiradi.

Bizning sharoitimizdagi yerlar sugʻoriladigan yerlardir. Buning oʻziga xos yaxshi tomoni ­- sugʻoriladigan yerlarda tomorqa egalari yil mobaynida dehqonchilik qilishlari mumkin. Tabiiyki, shunga yarasha ularning oladigan hosili ham, topadigan daromadi ham yuqori boʻladi. Masalan, 15 sotix yer egasi hech boʻlmaganda oʻsha maydonning 7-8 sotixida kuzgi bugʻdoy yetishtirsa, ham donga, ham boqayotgan chorvasi uchun ancha somonga ega boʻladi. Bugʻdoy oʻrniga takroriy ekin sifatida makkajoʻxori, kunjut, tarvuz, tariq, mosh yoki boshqa biror bir sabzavot, poliz ekinlari yetishtirib, ulardan ham moʻl hosil yetishtirishi mumkin.

Koʻpgina maydonlar kuzda ekindan boʻshaydi. Asosiy oʻsim­lik turlari ham ana shu davrgacha parvarishlanib, hosili yigʻishtirib olinadi. Shu bilan yer, agar qishlovchi ekinlar ekilmagan boʻlsa, erta bahorgacha foydalanilmay yotadi. Qishda ham ekin maydonlaridan samarali foydalanib, yaxshigina daromad olish mumkin. Xususan, kuzda hosildan boʻshagan yerlarda sovuqqa chidamli javdar, suli va boshqa oʻsimliklar ekib, chorva mollari uchun yem-xashak yetishtirish barobarida tuproq unumdorligini ham oshirib olishga erishiladi. Shunday qilinsa, keyingi yetishtiriladigan ekinlardan ham kutilganidek hosil olish bilan birga, chorvaning qishlovdan soʻng - ayni servitamin ozuqaga muhtojlik davrida koʻkat massali zarur xashak manbaini shakllantirgan boʻlamiz. Bunday ekinlarni ekish texnologiyasi ham oddiy. Yerning yuzasi yengil yumshatilib yoki urugʻ oldin sepilib, keyin ustidan borona qilinadi. Yogʻingarchilik va tuproq nam­ligi yetarlicha boʻlganda sugʻorish shart emas. Faqat erta bahorda gektariga 50-60 kilogramm sof modda hisobida azotli oʻgʻit berilsa bas.

Albatta, bu misollar tomorqadan foydalanishning oddiy usuli. Muhimi, tomorqa maydonlarida ekinlar qancha koʻp yetishtirilsa, ularning ildizlari va ildiz ajratmalari ham shuncha koʻp toʻplanib, yerning unumdorlik darajasi ham, yer egasining daromadi ham muttasil oshib boradi.

Meva-sabzavotchilik va uzumchilik sohasiga ham katta eʼtibor qaratilmoqda. Uzumchilik qishloq odamlariga qoʻshimcha daromad keltiradigan soha. Yaxshi parvarishlansa, har tup tokdan 20-30 kilogrammdan hosil yetishtirib olish mumkin. Shuningdek, bu mahsulotni qimmatbaho tovarga aylantirishning usullari koʻp. Masalan, uzumdan sharbat, kompot, murabbo tayyorlash yoki boʻlmasa uni quritib shirin-shakar mayizga aylantirish mumkin. Meva-sabzavotchilik va uzumchilik bilan shugʻullangan xonadon nafaqat daromadini oshirishi, balki oila aʼzolari ratsional ovqatlanishiga erishib, ularning salomatligi mustahkamlanadi. Albatta, bularning barchasiga ozgina hafsala va intilish boʻlsa, bas.

Xulosa oʻrnida  raqamlarga eʼtiboringizni qarat­moq­chiman: mutaxassislarning qayd etishicha, insonning normal ovqatlanishi uchun har bir kishiga oʻrtacha yillik 113 kilogramm sabzavot, 50,4 kilogramm kartoshka, 19,3 kilogramm poliz, 21,3 kilogramm meva va uzum, 40 kilogramm goʻsht, 140 litr sut, 121 dona tuxum, 0,8 kilogramm asal va boshqalar talab qilinar ekan.

Koʻrib turibsizki, bu mahsulotlarning aksariyat qismi tomorqada yetishtiriladi. Demak, har bir oila xonadoni oldidagi tomorqadan unumli foydalansa, avvalo oʻsha oilaning dasturxoni toʻkin, unda oʻsayotgan avlod jismonan sogʻlom boʻladi, oilaning iqtisodiy ahvoli ham yaxshilanib, turmushi farovon boʻladi. Qolaversa, tomorqada mehnat qilish oila aʼzolarining oʻzaro ahilligiga, mehr-oqibatli boʻlishiga, shu orqali oilalar mustahkamligiga zamin yaratadi.

R.YOʻLDOShEV,

Amudaryo tumani hokimi, iqtisod fanlari nomzodi.