ODAM IMMUNTANQISLIGI VIRUSINING SIL RIVOJLANIShIGA TAʼSIRI

Odam immuntanqisligi virusi (OIV) hujayra immunitetini sezilarli darajada pasaytiradi. Bu oʻz navbatida organizmda sil kasalligi rivojlanishi uchun sharoit yaratadi. Hozirgi davrda ikki xil infektsiyani yuqtirgan bemorlarning 70 foizi Sahroi Kabirning janubiy qismida joylashgan Afrika davlatlarida yashaydi. Ushbu davlatlar aholisi oʻrtasida har yili OIV bilan zararlangan bemorlar oʻrtasida silning faol (ochiq) turining koʻpayish ehtimoli immunitetning susayishiga qarab 5-15 foizga oshmoqda.

Silga chalingan bemor immuniteti past odam bilan muloqot qilsa, bunday kishilar kasallikni tez yuqtirib olishadi. Shuningdek, ularda silning faol (ochiq) turi juda tez rivojlanadi. Odam immuntanqisligi virusi bilan yashovchi insonlar oʻrtasida oʻlim koʻrsatkichi yuqoriligining sababi ularda sil kasalligini davolash, tibbiy xizmatning  pastligidir. Bunday bemorlar boshqa sabablar tufayli ham hayotdan koʻz yumishadi. Yaʼni, ular orasida oʻlim koʻrsatkichining yuqori boʻlishiga rifampitsin bilan birgalikda oʻtkaziladigan qisqa muddatli kimyoterapiya ham sabab boʻladi. Tibbiyot xodimlari nazorati ostida oʻtkaziladigan (15 foiz) va ularning nazoratisiz (43 foiz) rifampitsin bilan oʻtkaziladigan ushbu qisqa muddatli kimyoterapiya muolajalarining toʻliq oʻtkazilishiga bemor dosh bera olsa, OIV bilan yashovchi shaxslarda silning qaytalanishi kam uchraydi.

Antiretrovirus (APB) dori vositalari OIV va OITSga qarshi  (odam immuntanqisligi sindromi) keng qoʻllanilmoqda. Chunki bu dori vositalari organizmning oʻziga xos immun reaktsiyalarining meʼyorda kechishini taʼminlaydi. Bu esa oʻz navbatida silning yashirin turidan faol (ochiq) turiga oʻtib ketish xavfini kamaytiradi. Yana shuni alohida taʼkidlab oʻtish joizki, ARV dori vositalari va silga qarshi preparatlarni birgalikda qoʻllash OIVni hamda uning oqibatida yuzaga keluvchi oʻlim koʻrsatkichlarini pasaytiradi. Soʻnggi yillarda respublikamizda odam immuntanqisligi virusi bilan yashovchilar soni bir oz koʻpayganligi sababli ular orasida sil bilan zararlanish xavfi kuchaydi. Markaziy Osiyo respublikalarida, shu jumladan, Oʻzbekistonda ham gʻarb mamlakatlariga nisbatan OIV epidemiyasi va OITS nisbatan kam uchraydi. Ammo koʻrsatkichlar past boʻlsa-da, uchrab turishi kishida xavotir uygʻotadi. Respublika OITSga qarshi kurash Markazi maʼlumotlariga koʻra 10 foiz OIV bilan yashovchi shaxslar sil bilan zararlangan boʻlishadi.

Bu holat oʻz navbatida respublikada OIV va sil epidemiyasining ikki karra xavfini oshiradi. Hozirgi kunda OIV giyohvandlar orasida asosan inʼektsiya orqali va mablagʻ evaziga intim xizmat koʻrsatuvchi ayollar (jinsiy yoʻl bilan) faoliyati sababli tarqalmoqda. Ayniqsa, qamoqxonalarda ozodlikdan mahrum etilgan shaxslar orasida yuqorida taʼkidlangan infektsiyalarning tarqalish xavfi koʻproq. Sababi u yerlarda oila muhitidek sifatli va turli-tuman oziq-ovqat mahsulotlarini isteʼmol qilishning iloji yoʻqligi va sanitariya-gigiyena sharoitlarining yetishmasligi, shuningdek, aqliy zoʻriqish sababli ham silning rivojlanishiga zamin yaratiladi.

Jahon sogʻlikni saqlash tashkiloti maʼlumotlariga koʻra sil va OIVning oldini olish boʻyicha qatʼiy chora-tadbirlar koʻrilmas ekan, ushbu infektsiyalar xavfi yaqin oʻn yilda yanada oshadi. Shu sababli «Salomatlik» loyihasida sil va OIV hamda OITSning oldini olish boʻyicha maqsadli choralar amalga tatbiq etilmoqda. 1993-yilda Jahon sogʻlikni saqlash tashkiloti sil va OIV epidemiyasining koʻpayishini eʼtiborga olib, bu infektsiyalar yanada keng tarqalmasligi uchun maxsus jamgʻarma tuzdi. Bu jamgʻarma "OITS, sil va bezgakka qarshi "Global jamgʻarma” deb ataladi. Ayniqsa, silning oldini olish uchun DOTS (shifokor nazorati ostida qisqa muddatli kimyoterapiya bilan davolanish) strategiyasi jahonda keng qoʻllanilmoqda.

Jahon sogʻlikni saqlash tashkiloti taxminlariga koʻra, 2015 yilda DOTS dasturining samarali qoʻllanilishi bois, OIV bilan zararlangan shaxslar tufayli sil koʻpayishining oldi olinadi.

O.Xalimov,

tuman tibbiyot birlashmasi boshligʻi, tibbiyot fanlari nomzodi.

G. Abdullayeva,

ftiziatriya boʻlimi mudirasi.

(Foto - http://img.uz)