“QIZINGIZ BALOFATGA YeTDIMI...?”

Xalqimizda "Gul össa - yerning körki, qiz össa - elning körki”, - degan hikmatli ibora bor. Darhaqiqat, qiz bola tarbiyasi nihoyatda nozik va öta dolzarb masala. Çunki qiz bola voyaga yetgaç, uy bekasi, ona böladi. Ösib kelayotgan avlodning yetuk inson, barkamol avlod sifatida şakllanişi oila muhitidan, ayoldan boşlanadi. Xohlaymizmi, yöqmi, bizning mentalitetda oila muhitini, turmuş tarzini ayol yaratadi. Şu masalaga ayol masʼul hisoblanadi. Tabiatan onaning maʼnaviyati, axloqi, şu jumladan, savodxonligi bolaning qon-qoniga singib boradi. Ona bilib-bilmay özidagi saviyani bolaga ötkazadi. Albatta ota-onaning eng oliy orzusi-farzandining kamolini körişdir. Xalqimizda oila va uni mustahkamlovçi farzand tarbiyasi yuksak qadrlanib kelingan. Xalqimizning uşbu oliy qadriyati mamlakatimiz mustaqillikka erişgaç, davlat siyosati darajasiga kötarildi.Yaʼni, har tomonlama soğlom, barkamol avlodni voyaga yetkaziş olib borilayotgan islohotlarning boş maqsadiga aylangan.

Buning uçun istiqlol yillarida yoşlarimizning jismonan va maʼnan soğlom bölib yetişişlari uçun barça kuç va vositalar safarbar qilinmoqda. Mamlakatimizda umumtaʼlim maktablari, maktabdan taşqari taʼlim muassasalari, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarining moddiy-texnik bazasi mustahkamlanib, taʼlim sifati jahon andozalari darajasiga kötarilmoqda.

Xöş, yaratib berilayotgan imkoniyatlardan yoşlarimiz qanday foydalanayapti? Bunda ota-ona masʼuliyati qanday bölayapti? Ayniqsa, oilada qiz bolaning taʼlim-tarbiyasiga ota-ona tomonidan qanday eʼtibor berilayapti? Soğliqni saqlaş, taʼlim sohasi vakillari bilan birgalikda mahalla va keng jamoatçilikning roli qanday bölayapti? -degan savollar tuğiladi.

Mamlakatimizda aholi örtasida soğlom oila quriş madaniyatini şakllantiriş, oilada soğlom farzandlar dunyoga kelişiga erişiş, ularni jismoniy va maʼnaviy barkamol etib tarbiyalaş borasida olib borilayotgan keng kölamli çora-tadbirlarning mantiqiy davomi sifatida 2014-yilning "Soğlom bola yili” deb nomlanişi joriy yilda farzandlar tarbiyasi borasida amalga oşirilayotgan işlarimizning yanada yangi poğonaga kötarilişidan darak beradi. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 21 yilligiga bağişlangan tantanali marosimda Yurtboşimiz "Soğlom bola yili” da amalga oşirilişi lozim bölgan eng muhim vazifalarga töxtalar ekanlar "Soğlom bola - avvalo soğlom va ahil oilaning mevasidir”, - deb taʼkidlagan edilar.

Oiladagi soğlom muhit esa avvalo, ayol maʼnaviyati bilan boğliqdir. Biz qizlarimizni yoş vaqtidan boşlab yuksak eʼtibor bilan odobli, ibo-hayoli, bilimli, hunarli qilib yaxşi tarbiya qilsak, ertaga ular yaxşi oilaning bekasi, ona, şu bilan birga jamiyatga foyda keltiruvçi yetuk kadr böladi. Ona sifatida u tarbiyalagan bolalar kelajakning yaratuvçilari bölib yetişadilar.

Lekin ayrim ota-onalarimiz tomonidan farzandlari, ayniqsa, qizlarining kelajagiga masʼuliyatsizlik bilan qaraş holatlari ham uçramoqda. Hali kasb-hunar kollejini bitirmagan qizlarini turmuşga berişmoqda. Ayrim ota-onalarning biror kasb-hunarni töliq egallamagan, hali oilaviy hayotga tayyor bölmagan qizlarini erta turmuş qurişiga yöl qöyib berayotganligini heç narsa bilan oqlab bölmaydi.

"Voyaga yetmaganlar örtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning profilaktikasi töğrisida”gi Özbekiston Respublikasi Qonunining 7-moddasida, "Taʼlim töğrisida”gi Özbekiston Respublikasi Qonunining 30-moddasida ota-onalarning farzandlari oldidagi javobgarligi va masʼuliyati belgilab qöyilgan. Unga köra, ota-onalar farzandlarining tarbiyasi va 12 yillik majburiy taʼlim olişlari uçun javobgar. Töğri,har bir ota-ona farzandining baxtli-saodatli bölişini istaydi. Lekin buni faqat farzandiga moddiy taʼminot beriş deb tuşunmaslik kerak. Moddiy taʼminot bilan birgalikda uning kelajakda hayotda, jamiyatda öz örnini topa oliş darajasida tarbiyali, bilimli, kasb-hunarli qiliş deb tuşunmoq kerak.

Hayot tajribasi va mutaxassislar fikriça, qizlarning turmuş quriş yoşi oila mustahkamligiga taʼsir körsatuvçi asosiy omillardan biridir. Biroq ayrim ota-onalar köpinça qizining kelajak taqdiri, baxt-saodati haqida öylamay, hali baloğat yoşiga yetmagan qizini uzatiş fikriga tuşadi. Bu holat köpinça bölğusi onaning salomatligiga, qolaversa, tuğilajak farzandning soğlomligiga salbiy taʼsir körsatadi. Natijada yoş onada ruhiyat buzilişi kelib çiqib, bu oila mustahkamligiga putur yetkazadi. Tumanimizda ham hali farzandi kasb-hunar kollejini bitirmasdan qizlarini turmuşga beriş holatlari uçramoqda.

Jumladan: yaqinda tumanimiz kollejlaridan birining 2-bosqiçida tahsil olayotgan 17 yaşar qizini ota-ona uzatiş harakatiga tuşadi. Sababi, qizini yaqin qişloqdan kollejni bitirgan bir yigitning uyidagilar sörab kelişadi. Kollej maʼmuriyati, fuqarolar yiğini aralaşib, töyning oldini olişga harakat qilişdi. Hatto ota-onasining tuşuntiriş xatlarini ham olişdi. Lekin yoşlar qilib qöygan "aqlsizlik” barçani öyga toldirdi. Natijada töy bölib ötdi.

Xöş, bu yerda ayb kimda? - degan savol tuğiladi. Avvalo "quş uyasida körganini qiladi” degan maqol bor. Yaʼni, ota-onaning bergan tarbiyasi, örgatgan ibo-hayosi, odob-axloqi darajasi şunga imkon bermayaptimi? Yoki hali quda-anda bölib, rasm-rusumlarni qilmasdan, yaʼni "çimildiq” körmasdan qizni "yöldan urgan” yigitning tarbiyasini qaysi ota-ona bergan? Bu yerda bola tarbiyasida ota-ona "nönoqlik” qilgan ekan, nega taʼlim xodimlari, mahalla faollari huşyorlik qilib öz vaqtida şu ota-onalarni mavjud qonun-qoidalar bilan taniştirişmadi? Yoşlar tomonidan "xatolikka yöl qöyilgaç”, barça birday harakatga tuşdi. Nega? Mahallalardagi "Oila - mahalla - taʼlim muassasasi” hamkorlik tizimi yaxşi işlaganda, "Ota-onalar universiteti” maşğulotlari öz vaqtida samarali taşkil etilganida balki yuqoridagi kabi ota-onalarning farzand tarbiyasida masʼuliyati oşgan, natijada, bunday salbiy holatlarning oldi olingan bölardi.

Tibbiyot mutaxassislarining taʼkidlaşlariça, baloğat yoşiga yetmagan qizlar ona bölişga jismoniy va maʼnaviy jihatdan hali töla tayyor bölmaydi. Bu yoşda homilador böliş yoş ona va çaqaloq hayotiga jiddiy xavf tuğdirib, yoş ona va bola ölimi yuz beriş xavfi kuçayadi. Şu bilan birga hali oilaviy hayotga tayyor bölmagan yoş ona muayyan maʼnaviy-ijtimoiy muammolarga duç keladi. Oqibatda oilaviy ajrimlar kelib çiqişi mumkin.

Bunday salbiy holatlarning oldini oliş maqsadida tuman Xotin-qizlar qömitasi, "Mahalla” xayriya jamoat fondi tuman bölinmasi, "Kamolot” YoIH tuman kengaşi, tumandagi taʼlim va tibbiyot muassasalari xodimlari, fuqarolar yiğinlarining masʼul xodimlari tomonidan keng jamoatçilikni jalb qilgan holda ovul va mahallalarda, taʼlim maskanlarida, qişloq vraçlik punktlaridaaholi vakillari, öquvçi-yoşlar va ularning ota-onalari bilan muntazam uçraşuv va davra suhbatlari taşkil etilmoqda. Uşbu tadbirlarda qiz bolani barvaqt turmuşga beriş va erta farzand köriş, qarindoş-uruğlar örtasidagi nikohlarning salbiy oqibatlari, nikohdan oldin tibbiy körikdan ötişning zarurligi borasida tuşuntiriş-tarğibot işlari olib borilmoqda.

Lekin hali ham olib borilayotgan işlar kölami yetarli bölmayotganligi uçun kollejni bitirmasdan turmuş quriş, yoşlarning bir-biriga kör-körona intilişlari, baʼzida öz joniga qasd qilişga uriniş bilan yaqinlarini qörqitmoqçi yoki eʼtiborini qaratmoqçi böliş, baʼzida hatto jinoyatga qöl uriş kabi noxuş holatlar sodir bölayapti.

Bugungi yoşlarga taʼlim-tarbiya olişi, kasb-hunar egallaşi, kelajakda barkamol inson bölib yetişişi uçun yaratib berilayotgan imkoniyatlardan töliq foydalana olişiga kömaklaşiş, ularga şart-şaroit yaratiş, doimo diqqat-eʼtibor qaratiş barçamizning eng dolzarb vazifamiz bölişi kerak. Buning uçun albatta hamkorlikda gap köp.

Ayniqsa, bu borada ommaviy axborot vositalaridan unumli foydalaniş, turkum körsatuvlar va maqolalar berib boriş ham işimizning yanada taʼsirçanligini oşiradi. Fuqarolar yiğinlarida taşkil etilgan jamoatçilik işçi guruhi aʼzolarining ham faolligini oşiriş zarur. Bunda oilalarga kirib,farzand tarbiyasida yetarli javobgarlik sezmayotgan ota-onalar bilan köproq iş olib boriş kerak.

Xulosa qilib aytganda, ota-onalar tomonidan "qiz bolani uzatiş-bir taşvişdan qutuliş”, deb qaralmasdan avval, u bölajak ona, naslning davomçisi ekanligini esdan çiqarmaslik kerak. Buning örniga qizini nazorat qilib, tarbiyalab, odob-axloq örgatuvçi kitoblarga oşno qilib, ilm olişga, kasb-hunar örganişga rağbat uyğotsa, farzandi hayotda albatta baxtli böladi. Axir u farzandimiz, jigarbandimiz-ku. Qiz bola ertaga baxtsiz bölib qaytib kelsa, özi yoki farzandi soğlom bölmasa, ota-onaning taşvişi köpaymaydimi? Şuning uçunhar narsaning, ayniqsa maʼnaviy-axloqiy tarbiyaning ham öz vaqtida bölgani yaxşi!

M.Ahmedova,

tuman hokimi örinbosari, xotin-qizlar qömitasi raisi.