Inson – hayot gultoji

Özbekiston Respublikasida Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlarining ustunligi sözsiz tan olinadi.Davlat, uning organlari, mansabdor şaxslar, jamoat birlaşmalari, fuqarolar Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq iş köradilar.

(Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 15-modda)

Davlatimiz rahbari taʼkidlaganidek, yillar ötgani sayin biz Konstitutsiyamizning ahamiyati va mohiyatini, hayotimizdagi örni va taʼsirini, qadr-qimmatini yanada çuqurroq anglab bormoqdamiz. Konstitutsiya har bir mamlakatning suvereniteti, milliy davlatçiligi rivoji, fuqarolarning hayoti, jamiyatdagi örni va turmuş tarzini belgilab beradigan asosiy qonundir.

Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida işlab çiqilgan va qabul qilingan Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida xalqimizning inson huquqlariga va davlat suvereniteti ğoyalariga sodiqligini ifoda etib, milliy davlatçiligimiz rivoji, demokratiya va ijtimoiy adolat, xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan qoidalariga asoslangan, insonparvar demokratik huquqiy davlat barpo etişning mustahkam yöli belgilab berildi.

Asosiy qonunimizda davlat hokimiyatining qonun çiqaruvçi, ijro etuvçi va sud tarmoqlariga bölinişi eng muhim tamoyil sifatida belgilangan. Inson huquq va erkinliklari Konstitutsiyamizda muhrlab qöyilgani mamlakatimizda huquqiy demokratik davlat, adolatli fuqarolik jamiyati barpo etişning eng muhim omili bölib xizmat qilmoqda.

Özbekiston Konstitutsiyasining asosiy mohiyati insonni uluğlaşga qaratilgan. Konstitutsiyamizning ikkinçi bölimi bevosita "Inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burçlari” deb nomlangan bölib, unda insonning şaxsiy huquq va erkinliklari, siyosiy huquqlari, iqtisodiy hamda ijtimoiy huquqlari alohida boblar va moddalarda mustahkamlangan.

Darhaqiqat, inson – hayot gultoji. Uni eʼzozlaş, haq-huquqlari va manfaatlarini himoya qiliş haqiqiy demokratik, adolatli davlatga xosdir. Bu özaro mehr-oqibatli böliş, yon-atrofdagilarga hurmat-ehtirom körsatiş hayot tarziga aylangan xalqimizga xos fazilatlardandir.

Konstitutsiyamizning ğoyasi, asosiy tamoyillari va qoidalari umumeʼtirof etilgan xalqaro talablar bilan birga, xalqimizning ming yillar davomida şakllanib kelgan qadriyatlariga töla mos keladi. Unga köra, davlat suvereniteti, xalq hokimiyatçiligi, inson – oliy qadriyat va davlat siyosatining asosiy maqsadi ekanligi, demokratizm, davlat bilan fuqaroning özaro masʼulligi, qonuniylik, Konstitutsiya va qonunning ustunligi, hokimiyatlar bölinişi, Özbekiston Respublikasi tomonidan faol taşqi siyosatning amalga oşirilişi, mahalliy özini özi boşqariş va boşqa printsiplari – bularning barçasi Asosiy qonunimizning boş ğoyalaridir. Mamlakatimizda har qanday qonun va boşqa meʼyoriy-huquqiy hujjatlar ana şu printsiplarga mos holda qabul qilinadi.

Asosiy qonunimiz nafaqat yuridik norma, yaʼni majburiy xarakterga ega bölgan qoida va printsiplari, balki maʼnaviy jihatdan yuksak qoidalari bilan ham alohida ajralib turadi. Xalqimizga xos köplab umumbaşariy qaraşlar qoida sifatida Boş qomusimizda belgilangani uning milliy xarakterini körsatadi.

Özbekiston Konstitutsiyasi xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan meʼyorlariga, umuminsoniy qadriyatlarning ustuvorligiga asoslangan, tom maʼnodagi demokratik Konstitutsiyadir. Unda inson huquqlariga oid bir qator xalqaro hujjatlar – Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Ijtimoiy, iqtisodiy huquqlar töğrisidagi pakt, Siyosiy huquqlar töğrisidagi pakt, Bola huquqlari töğrisidagi konventsiya, Ayollar teng huquqligi töğrisidagi konventsiya va boşqa hujjatlarda belgilangan asosiy tamoyillar öz ifodasini topgan. Jumladan, Boş qomusimizning 3-bobi Konstitutsiya va qonun ustuvorligiga bağişlangan. Davlatimiz tomonidan çiqarilgan qonunlarning bajarilişi barça uçun şartdir. Qonun oldida har qanday fuqaro millati, ijtimoiy kelib çiqişi, tili, dini, irqidan qatʼi nazar, teng huquqlidir. Konstitutsiyaning birorta qoidasi Özbekiston Respublikasi huquq va manfatlariga zarar yetkazadigan tarzda talqin etilişi mumkin emas.

Inson huquq va erkinliklari Konstitutsiyada muayyan tizimda, alohida bob va moddalarda mustaqil normalarda aks ettirilgan. Yaʼni, insonga tegişli bölgan, xalqaro standartlar darajasidagi – uning şaxsiy huquq va erkinliklari, siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va boşqa huquqlari mustahkamlangan. Davlat boşqaruvi taşkil etilayotganda, avvalo, inson huquqlariga oid tamoyil va qaraşlardan kelib çiqib, boşqaruv amalga oşiriladi.

Inson huquqlarining himoya qilinişida davlat hokimiyati va boşqaruvi organlari tomonidan fuqarolarning murojaatlarini körib çiqiş va hal etiş muhim örin tutadi. Buning uçun fuqarolarning öz huquqini yaxşi bilişi, qonunlarga rioya etişi, huquqni muhofaza qiluvçi organlar bilan qonun doirasida munosabatga kirişişi, buzilgan huquqlarini tiklaşda bevosita sudlarga murojaat qiliş madaniyatini yanada kuçaytirişga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Şu bilan birga, fuqarolarga bevosita huquqiy yordam körsatiş maqsadida advokatura institutining rolini yanada oşiriş, advokatlarning sud jarayonida protsessual iştirokini yanada kengaytiriş borasidagi izçil işlar özining yuksak samaralarini bermoqda. Bularning barçasi qonun ustuvorligini taʼminlaşga xizmat qiladi.

Qonun ustuvorligini taʼminlaş amalda inson huquqlarining himoyasini taʼminlaş demakdir. Inson huquqlarini himoya qilişning asosiy talabi ham aynan qonunlarga oğişmay rioya etiş, qonunlarni tuşuntiriş, qonunbuzarlikka qarşi kuraş va boşqalarga asoslanadi.

Prezidentimiz Islom Karimov rahnamoligida davlat boşqaruvini yanada demokratlaştiriş, mamlakatni modernizatsiya qiliş hamda jamiyatni yangilaş borasida amalga oşirilayotgan keng kölamli izçil islohotlarning boş maqsadi ham inson huquqlari va manfaatlarini yanada kengroq taʼminlaşdan iboratdir.

Boboqul Toşev,Özbekiston Respublikasi Adliya vazirligi
huzuridagi Yuristlar malakasini oşiriş markazi kafedra mudiri, yuridik fanlar doktori.