YoŞ AVLOD TARBIYaSI – HAMMAMIZNING BURÇIMIZ

Inson oilada dunyoga keladi. Hayotga, çor-atrofidagi odamlarga bölgan köz qaraşlari ham oilada şakllanadi. Şundan ham körinib turibdiki, dunyoga kelgan gödakning qanday inson bölib yetişişi u tuğilib, ulğaygan maskan – oilaning turmuş tarziga köp jihatdan boğliq.

Yurtboşimizning mamlakatimiz vorislari bölmiş yoş avlodning barkamol bölib voyaga yetişişida oila, ota-ona masʼuliyatini oşirişga, umumiy taʼlim va uning uzviy davomi bölmiş kasb-hunar taʼlimi sifatini oşirişga, öğil-qizlarimizning malakali kadrlar bölib yetişişiga jiddiy eʼtibor berayotgani bejiz emas. Taʼlim sohasiga heç bir mamlakatda uçramaydigan darajada köp mablağlar ajratilayapti. Maktablar, kasb-hunar kollejlarida öqiş, hunar örganiş uçun yaratilgan şaroitlar hatto rivojlangan davlatlarda ham uçramaydi.

Afsuski bu imkoniyatlardan, şaroitlardan ayrim fuqarolarimiz unumli foydalanmayaptilar. Farzandining darslarda özlaştirişi qanday ekanligini, darslarga qatnaşişini nazorat qilmaydigan ota-onalar ham bor. Kollejlarga baʼzi öquvçilar nomigagina borişadi, bilim oliş, kasb örganib ertaga şu kasbi orqali hayotda öz örnini topişi lozimligini tuşuntiradiganlar kam. Hatto baloğat yoşiga yetmagan öğil, qizini mardikor qilib işlatib qöyganlar ham bor. Endi bir öylab köring! Hayotda biron sohada öqimagan, diplomi yöq, kasb örganmagan yigit yo qizning kelajagi nima böladi? Oilalarda köpayib borayotgan notinçliklar, ajraşişlar şularning oqibati emasmikan? Endilikda bu kamçiliklarga barham berib, 12 yillik  uzluksiz taʼlimning sifati va samarasini oşiriş zimmamizdagi keçiktirib bölmaydigan vazifadir. Çunki farzandlarimiz jismoniy, maʼnaviy, kasbiy jihatdan yetuklikka erişsagina mustahkam oila qurişlari mumkin.

Bugungi kunda yoşlar tarbiyasi haqida öylaganingda  kişini taşvişlantiradigan yana bir holat borki, bu yoşlarning hali oilaviy hayotga tayyor bölmasdan turib turmuş qurişidir. Buning qanday salbiy oqibatlarga olib kelayotganini hammamiz körib yuribmiz. Şuning uçun ham nikoh yoşi bilan boğliq qonun hujjatlariga bir qator özgartiş va qöşimçalar kiritildi.

Özbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2013-yil 30-aprel kuni imzolangan "Özbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga özgartiş va qöşimçalar kiritiş töğrisida”gi Özbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq  nikoh yoşiga amal qilmaslikka qarşi çora-tadbirlar kuçaytirildi. Yaʼni "Maʼmuriy javobgarlik töğrisida”gi kodeks 47³-modda bilan töliqtirildi. Endilikda nikoh yoşiga yetmagan şaxs bilan haqiqatda nikoh munosabatlariga kirişganlik eng kam iş haqining 5 barobaridan 10 barobarigaça miqdorda jarima solişga sabab böladi. Ota-ona yoki ularning örnini bosuvçi şaxslar tomonidan nikoh yoşiga yetmagan qiz turmuşga berilsa, yigit uylantirilsa, şuningdek, nikoh yoşiga yetmagan şaxs bilan nikoh tuzişga doir diniy marosimni amalga oşiriş ham maʼmuriy javobgarlikka tortişga olib keladi. Mazkur holatlar takroran sodir etilsa, jazo çoralari kuçaytiriladi. Yaʼni Özbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi "Nikoh yoşiga doir qonun hujjatlarini buziş haqida”gi 125-modda bilan töliqtirilib, unda yuqorida qayd etilgan qonun buzilişiga yöl qöyib, maʼmuriy javobgarlikka tortilgan şaxslar bu holatlarni yana takroran sodir etsalar, jinoiy javobgarlikka tortilişi belgilangan.

Mazkur moddaga köra maʼmuriy jazo qöllanilganidan keyin ham nikoh yoşiga yetmagan şaxs bilan nikoh munosabatlariga kirişiş eng kam oylik iş haqining yigirma baravaridan öttiz baravarigaça miqdorda jarima yoki bir yilgaça axloq tuzatiş işlari yoxud uç oygaça qamoq jazosi, ota-ona yoki ularning örnini bosuvçi şaxslar tomonidan nikoh yoşiga yetmagan qizni erga beriş yoki uylantiriş eng kam oylik iş haqining öttiz baravaridan ellik baravarigaça miqdorda jarima yoki ikki yilgaça axloq tuzatiş işlari yoxud tört oygaça qamoq jazosi berilişiga sabab böladi.

Modda böyiça, nikoh yoşiga yetmagan şaxs bilan nikoh tuzişga doir diniy marosimni amalga oşirgan şaxs şunday qilmişi uçun maʼmuriy jazo qöllanilganidan  söng ham sodir etgan bölsa, eng kam oylik iş haqining ellik baravaridan yuz baravarigaça miqdorda jarima yoki uç yilgaça axloq tuzatiş işlari yoxud olti oygaça qamoq jazosiga tortiladi.

Nikoh yoşi mamlakatimizda erkaklar uçun 18, ayollar uçun 17 yoş qilib belgilangan. Biroq bu aynan şu yoşda turmuş quriş kerak, degani emas.

Mamlakatimizda 12 yillik bepul majburiy taʼlimning joriy etilgani, farzandlarimizning 12 yillik majburiy taʼlimni olişiga ota-ona javobgar qilib qöyilganligi ham ota-onaga, ham taʼlim muassasasi xodimlariga ulkan masʼuliyat yuklaydi.

Har bir   ota-ona öz farzandining baxtli bölişini istaydi, albatta. Lekin qizimni tezroq turmuşga bersam, xotirjam bölardim, degan notöğri qaraş bilan qaysidir maʼnoda öz halovatini öylaydigan, farzandining öqişini davom ettirişi yoki egallagan kasbi böyiça işlaşiga tösqinlik qiladigan ota-onalar ham yöq emas. Şularni hisobga olib, oilalarda soğlom muhitni yaratiş, yoşlarni oilaviy hayotga tayyorlaş, qizlarni erta turmuşga berişning oldini oliş maqsadida tuman xotin-qizlar qömitasi, "Mahalla” xayriya jamoat fondi tuman bölinmasi, "Kamolot” YoIH tuman bölimi, xalq taʼlimi, tibbiyot birlaşmasi, ovul va mahalla fuqarolar yiğinlari faollari, diniy maʼrifat va maʼnaviy-axloqiy tarbiya masalalari böyiça maslahatçilari tomonidan joylarda keng kölamli işlar olib borilmoqda. Yuqoridagi keltirilgan qonunlarga kiritilgan özgartiş va qöşimçalar mazmuni barça örta maxsus, kasb-hunar bilim yurtlari, ovul va mahalla fuqarolar yiğinlariga tarqatib berildi. Barça oilalarga uşbu qonunning mazmun-mohiyatini tuşuntiriş yuzasidan tarğibot işlari olib borilmoqda.

Lekin şunga qaramay, joriy yilning 5 oyi davomida tumanda 6 nafar 17 yoşli qizimizning nikohdan ötganligi juda taşvişlanarli holdir. Demak bu borada olib borilayotgan işlarimiz hali yetarli emas ekan. Şuning uçun alohida dastur asosida barça umumtaʼlim maktablarining 9-sinf öquvçilari va ularning ota-onalari, kasb-hunar kollejlari öquvçilari va ularning ota-onalari örtasida keng tuşuntiriş-tarğibot işlari olib boriş rejalaştirildi.

Qiz bola misoli gulu lola, nozik xilqat, agar unga vaqtida eʼtibor qaratilmasa u xazon böladi. Xazon bölgan gulning esa heç kimga keragi bölmay qoladi. Qiz bolani "Palaxmon toşi” deb töğri kelgan joyga uloqtirişdan avval, u bölajak ona, kelgusi nasllar davomçisi, yurtimiz kelajagining yaratuvçisi, eng muhimi, dilbandimiz ekanligini yoddan çiqarmasligimiz şart. Madomiki, ertangi kunimiz betaşviş, farzandlarimiz barkamol bölişini istar ekanmiz, yoşlarimizning, ayniqsa ösmir qizlarimizning tani-joni soğ bölişiga, ularning barça narsaga öz vaqtida erişişiga yordam beraylik. Har narsaning öz mahalida bölgani yaxşi!

Farxad ALLAMBERGENOV,

tuman prokurori, adliya maslahatçisi.

(Foto - http://www.jamiyatgzt.uz)