ASALARIÇILIK – MUHIM TARMOQ
Asalariçilik qişloq xöjaligining ajralmas, muhim tarmoği bölib, asalari oilalarini köpaytiriş nafaqat asal, mum, gulçangi va boşqa asalariçilik mahsulotlarini yetiştiriş, balki qişloq xöjalik ösimliklarini çanglantirib, hosildorligini oşiriş va meva hosili sifatini yaxşilaş imkonini beradi.
Asalariçilik köp ming yillik tarixga ega bölib, asalarilar daraxtlarda hamda toğlarning qoyalaridagi kavaklarida yaşagan. Hozirgi kunda asalarilar maxsus uyalarda boqilib, ular yetti xazinaning biri hisoblanib kelinmoqda.
Asalarilar faqat ikki xil ozuqa, yaʼni ösimlik gullaridan töplangan şarbat (asal) va gulçangi isteʼmol qiladilar, ösimlik gullaridan töplangan şarbatni qayta işlab asalga, gulçangini esa inçalarga joylab, ustiga asal qöyib, uzoq saqlanadigan "perga” deb nomlanuvçi oqsil ozuqaga aylantiradilar.
Insoniyat bor ekan, asal mahsulotiga bölgan talab va ehtiyoj kundan-kunga oşib boraveradi. Şuning uçun asalariçilik doimo serdaromad tarmoq bölib kelayotir.
1814-yili ukrainalik asalariçi Pyotr Ivanoviç Prokopoviç asalarilar hayotini va uning daraxt ğovaklarida mumkatak inçalarining joylaşişi, mumkatak inçalar tortişi kabi xususiyatlarini örganib, dunyoda birinçi bölib ğovaklarga mayda katakçali ramkalar joylaştirib, ari oilasi boqiladigan asalari uyasini yaratdi. Bu yaratilgan asalari uyasida asalarilar yoğoçdan yasalgan ramkalarga mumkatak inçalar tortilganidan keyin öşa ramkalarni ari uyasidan suğurib olib, örnini almaştiriş yoki ramka qöyiş işlarini bajarişni yengillaştirgaç, asalari oilasining ahvolini aniqlab, kerak holda, ari oilasiga yordam bergan.
1957-yili nemis asalariçisi Iogann Mering birinçi bölib asalari inçalarining tag qismining asosi tuşirilgan mumparda varaqlarini yaratdi.
Mumparda varaqlarini ramkalarga yopiştirib, asalari oilalariga qöyilsa, asalarilar mumpardaga inçalari devorlarini olti qirrali qilib tortadilar. Bu yaratilgan yangilik asalarilarda işçi ari - "ingata” mumkataklar tortişlariga zamin bölib, köp işçi arilar yetiştirilgan.
1865-yili çexoslovakiyalik asalariçi Frants Gruşka markazdan qoçiş kuçi taʼsirida mumkatak ramkalardagi asalni oliş moslamasini yaratdi. Uning yaratgan ixtirosi yordamida asalari oilalaridan olinadigan asal miqdori köpayib, asaldan böşagan mumkatak ramkalar yana asal töplaş uçun asalari oilalariga qaytarib qöyiladigan böldi.
Uçala asalariçining yaratgan ixtirolarini hayotga tatbiq etiş orqali asalarilar özlarining ehtiyojlariga keragidan ortiqça asal töplaydigan bölganlari uçun ham öşa qöşimça olingan asal mahsuloti asalari oilalariga qilingan mehnat va xarajatlarni qoplab, asalarilarni nobud bölişdan saqlab qolişga zamin yaratildi.
Mumkatak ramkali uyalarda ari boqiş orqali ari oilalarini parvarişlaş, rivojlantiriş va köpaytirişga daraxt ğovaklarida yaşagan ari oilalariga nisbatan asalariçining iş bajariş qobiliyati yengillaşadi hamda asalarilarga kerakli şaroit yaratiladi. Bundan taşqari, asalari oilalarini bir joydan ikkinçi joyga köçirib yuboriş orqali asal töplaş davri uzayadi. Vaholanki, ösimliklarning asalbop şarbat ajratişi doimiy bölmasa ham uzoq vaqt gullab turadiganlari va birin-ketin gullaydigan ösimliklar havo harorati yaxşi kunlari ari oilalari özlarini boqib, qurtçalarini tarbiyalab, köp sonli yoş işçi arilar hisobiga har bitta asosiy oiladan yoki ikkita asalari oilasidan bitta yangi yoş oila taşkil qiliş va yangi urçigan ona arilarni yetiştiriş mumkinligi hisobiga asalariçilik mahsuldorligi oşadi.
Şu bois, erta bahorda yoş urçigan ona ari yetiştirib, aprel oyining oxirlari va may oyining birinçi ön kunligida yangi kiçik oilalar taşkil etib, asalariçilikni rivojlantiriş daromad oşişiga zamin yaratadi.
Asalariçilikning asosiy mahsuloti bölgan asaldan taşqari yangi yoş oila yetiştiriş hamda gul çangi, ona ari suti, propolis hamda asalari zaharini töplaş orqali albatta, asalariçilikdan katta daromad olsa böladi.
Tluboy AQMANOV,
Qipçoq örmon xöjaligi şaxsiy asalariçilik yordamçi xöjaligi mutaxassis-işçisi.
(Foto - http://agrar.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶