ASALARIChILIK – MUHIM TARMOQ

Asalarichilik qishloq xoʻjaligining ajralmas, muhim tarmogʻi boʻlib, asalari oilalarini koʻpaytirish nafaqat asal, mum, gulchangi va boshqa asalarichilik mahsulotlarini yetishtirish, balki qishloq xoʻjalik oʻsimliklarini changlantirib, hosildorligini oshirish va meva hosili sifatini yaxshilash imkonini beradi.

Asalarichilik koʻp ming yillik tarixga ega  boʻlib, asalarilar daraxtlarda hamda togʻlarning qoyalaridagi kavaklarida yashagan. Hozirgi kunda asalarilar maxsus uyalarda boqilib, ular yetti xazinaning biri hisoblanib kelinmoqda.

Asalarilar faqat ikki xil ozuqa, yaʼni oʻsimlik gullaridan toʻplangan sharbat (asal) va gulchangi isteʼmol qiladilar, oʻsimlik gullaridan toʻplangan sharbatni qayta ishlab asalga, gulchangini esa inchalarga joylab, ustiga asal qoʻyib, uzoq saqlanadigan "perga” deb nomlanuvchi oqsil ozuqaga aylantiradilar.

Insoniyat bor ekan, asal mahsulotiga boʻlgan talab va ehtiyoj kundan-kunga oshib boraveradi. Shuning uchun asalarichilik doimo serdaromad tarmoq boʻlib kelayotir.

1814-yili ukrainalik asalarichi Pyotr Ivanovich Prokopovich asalarilar hayotini va uning daraxt gʻovaklarida mumkatak inchalarining joylashishi, mumkatak inchalar tortishi kabi xususiyatlarini oʻrganib, dunyoda birinchi boʻlib gʻovaklarga mayda katakchali ramkalar joylashtirib, ari oilasi boqiladigan asalari uyasini yaratdi. Bu yaratilgan asalari uyasida asalarilar yogʻochdan yasalgan ramkalarga mumkatak inchalar tortilganidan keyin oʻsha ramkalarni ari uyasidan sugʻurib olib, oʻrnini almashtirish yoki ramka qoʻyish ishlarini bajarishni yengillashtirgach, asalari oilasining ahvolini aniqlab, kerak holda, ari oilasiga yordam bergan.

1957-yili nemis asalarichisi Iogann Mering birinchi boʻlib asalari inchalarining tag qismining asosi tushirilgan mumparda varaqlarini yaratdi.

Mumparda varaqlarini ramkalarga yopishtirib, asalari oilalariga qoʻyilsa, asalarilar mumpardaga inchalari devorlarini olti qirrali qilib tortadilar. Bu yaratilgan yangilik asalarilarda ishchi ari - "ingata” mumkataklar tortishlariga zamin boʻlib, koʻp ishchi arilar yetishtirilgan.

1865-yili chexoslovakiyalik asalarichi Frants Grushka markazdan qochish kuchi taʼsirida mumkatak ramkalardagi asalni olish moslamasini yaratdi. Uning yaratgan ixtirosi yordamida asalari oilalaridan olinadigan asal miqdori koʻpayib, asaldan boʻshagan mumkatak ramkalar yana asal toʻplash uchun asalari oilalariga qaytarib qoʻyiladigan boʻldi.

Uchala asalarichining yaratgan ixtirolarini hayotga tatbiq etish orqali asalarilar oʻzlarining ehtiyojlariga keragidan ortiqcha asal toʻplaydigan boʻlganlari uchun ham oʻsha qoʻshimcha olingan asal mahsuloti asalari oilalariga qilingan mehnat va xarajatlarni qoplab, asalarilarni nobud boʻlishdan saqlab qolishga zamin yaratildi.

Mumkatak ramkali uyalarda ari boqish orqali ari oilalarini parvarishlash, rivojlantirish va koʻpaytirishga daraxt gʻovaklarida yashagan ari oilalariga nisbatan asalarichining ish bajarish qobiliyati yengillashadi hamda asalarilarga kerakli sharoit yaratiladi. Bundan tashqari, asalari oilalarini bir joydan ikkinchi joyga koʻchirib yuborish orqali asal toʻplash davri uzayadi. Vaholanki, oʻsimliklarning asalbop sharbat ajratishi doimiy boʻlmasa ham uzoq vaqt gullab turadiganlari va birin-ketin gullaydigan oʻsimliklar havo harorati yaxshi kunlari ari oilalari oʻzlarini boqib, qurtchalarini tarbiyalab, koʻp sonli yosh ishchi arilar hisobiga har bitta asosiy oiladan yoki ikkita asalari oilasidan bitta yangi yosh oila tashkil qilish va yangi urchigan ona arilarni yetishtirish mumkinligi hisobiga asalarichilik mahsuldorligi oshadi.

Shu bois, erta bahorda yosh urchigan ona ari yetishtirib, aprel oyining oxirlari va may oyining birinchi oʻn kunligida yangi kichik oilalar tashkil etib, asalarichilikni rivojlantirish daromad oshishiga zamin yaratadi.

Asalarichilikning asosiy mahsuloti boʻlgan asaldan tashqari yangi yosh oila yetishtirish hamda gul changi, ona ari suti, propolis hamda asalari zaharini toʻplash orqali albatta, asalarichilikdan katta daromad olsa boʻladi.

Tluboy AQMANOV,

Qipchoq oʻrmon xoʻjaligi shaxsiy asalarichilik yordamchi xoʻjaligi mutaxassis-ishchisi.

(Foto - http://agrar.uz)