Baxillik

(Boʻlgan voqea)

Tumanning qoʻshni davlat – Turkmaniston Respublikasi bilan chegara hududidagi xonadonlar koʻchiriladigan boʻldi. Ota-bobolari yashab oʻtgan makondan koʻchish qanchalik ogʻirligini boshiga tushganlar biladi. Buxorboy oʻziga yangi imorat qurish uchun ajratilgan yer maydonini koʻrib kelgach, taraddudni boshlab yubordi.

- Qoʻshnilarimiz qanday odamlar ekan? –qiziqdi onasi.

- Qoʻshnilarmi, yaxshi boʻlsa kerak, lekin ovul odamlari juda koʻngli ochiq, oʻzimizga oʻxshagan ekan, - dedi xotirjamlik bilan Buxorboy.

Ovul oqsoqoli, mahalla ahlining qoʻllab-quvvatlashi bilan Buxorboy bir oyda imorat paxsasini tiklab oldi.

- Bu yil binoning tomini yopib qoʻyaver, - dedi ovul oqsoqoli. Yaxshilab qurisin, paxsa devor zichlashsin, shunda suvogʻi koʻch-maydigan, mustahkam boʻladi.

Onasi ham shu fikrni aytdi.

- Tomorqa yeringning baland-pastligini toʻgʻrilab, joʻxori ek, yerning shoʻrini oladi, yer ochilib, yetilishadi, - maslahat berdi oqsoqol.

Buxorboy ikki tomonidagi qoʻshnilari bilan bamaslahat oʻz yeri chegarasiga kelasi bahorda devor urish uchun tosh terib chiqdi. Yangi hovlisining koʻcha tomoniga ariq qazib, koʻchat oʻtqazish uchun chuqurchalar tayyorlab qoʻydi. Kattalar maslahati bilan tomorqa yeriga qalin qilib oq joʻxori urugʻini sepdi.

- Bemalol ketaver, - dedi chap tomonidagi qoʻshnisi Nurjon. – Hech qaygʻurma, joʻra, ekiningga ham, hovli-joyingga ham koʻz-quloq boʻlib turaman.

Haqiqatan ham Nurjon oqkoʻngil, toʻgʻrisoʻz yigit edi. Aytganiday, Buxorboyning ekin-tikinidan, hovli-joyidan boxabar boʻlib turdi. Ammo...

Bir kuni tongda Buxorboy qoʻl telefonining tinimsiz jiringlashidan uygʻonib ketdi.

-Kelmasang boʻlmaydi, qoʻshni!

Nurjonning asabiy ovozidan hayron boʻlgan Buxorboy:

- Tinchlikmi, joʻra, - deb soʻradi.

- Kel-chi, keyin bilasan.

Yangi hovli bilan Buxorboyning uyi orasi piyodaga bir-bir yarim soatlik yoʻl. Nurjon asabiylashayotganiga qaraganda, jiddiyroq gap bor. "Nima boʻlishi mumkin-a?”- to velosipedda yetib kelguncha Buxorboy jiqqa terga botdi. Yangi hovli yaqiniga yetganda Nurjon uning oldiga chiqdi. "Nima gap?” deganday, oʻziga hayron qarab turgan Buxorboyga tomorqasini koʻrsatib:

- Qaragin, Jumat akaga men tushuntira olmadim. Har kuni shu ahvol, joʻra. Shuning uchun oʻzing ham bir koʻrgin, deb tongda chaqirdim.

Tomorqa yeridagi tizza boʻyi oʻsib qolgan joʻxoripoya ustiga ikkita molni boʻsh qoʻyib, oʻzi eshigi oldida, supada yonboshlab yotgan Jumat akaga koʻzi tushgan Buxorboyning jahli chiqdi. Axir yam-yashil boʻlib oʻsib yotgan joʻxorini ekish uchun ozmuncha xarajat qildimi? Shunday boʻlsa-da indamay, mollarni tomorqadan haydab chiqardi.

- Ey-ey-y-y! – oʻrnidan turdi Jumat aka. – Mol-da, mol, koʻrmay qolibman.

Buxorboy "qarab yotibsiz-ku!” demadi. Mollarni haydab chiqardi-yu, tomorqasini achinish bilan bir aylanib chiqdi. Joʻxoripoya boshdan-oyoq qoramol tuyogʻi ostida ezilib, payhon boʻlgandi.

Kech kuzda hovlisining koʻcha tarafiga, ikkala qoʻshnilarining hovlilariga tutash qismiga har xil koʻchatlar ekdi. Tomorqasini aylantirib mevali daraxt nihollarini oʻtqazdi. Oradan oʻn kunlarcha vaqt oʻtib, hovlisidan xabar olgani kelsa, ekkan mevali daraxt koʻchatlarining bittasi ham yoʻq. Hovli atrofi va koʻcha yuzidagi nihollar ham ancha siyraklab qolgan. Hayron boʻldi.

- Ha, oʻgʻirlab ketishibdimi, deyman, - gap qotdi Jumat aka.

- Gumon qilish imonsizlik, aka, - dedi Buxorboy. – Lekin ancha pulga sotib olgandim-a.

- Xafa boʻlma, bahorda boshqatdan ekasan, oʻ-xoʻ, koʻchib kelguningcha mevaga kiradi, endi eksang ham.

Buxorboy bahorda yangi hovli-joyi atrofiga yana koʻchatlar oʻtqazdi. Usta yollab, imoratini sozlashni boshladi. Bir yarim - ikki oy deganda imoratning ichki-tashqi pardozlash ishlari bitdi. Oilasi bilan koʻchib kelishdan oldin hovli sahnlari, atroflarini tozalash uchun katta oʻgʻli bilan bir-ikki kun ishlashiga toʻgʻri keldi. Jumat akaning hovlisi bilan oʻz hovlisi oraligʻiga xom gʻishtdan devor ura boshladi. Devor bitgan kuni birrov uyiga borib kelish uchun ota-bola yoʻlga tushishdi. Yarim yoʻlga yetmay, qoʻl telefonini unutib qoldirgan Buxorboy oʻgʻliga:

- Shu matohsiz ish bitmaydi, sen ketib turaver-chi, men orqangdan yetib olaman,-deb iziga qaytdi.

Buxorboy yangi hovlisining darvozasini ochayotib nimaningdir gursillagan ovozini eshitib, hayron boʻldi. Ovoz Jumat akalarning uyi tomondan eshitilganday boʻldi. Dolondan oʻtib, hovli ichkarisiga kirayotganida gursillagan ovoz yana eshitildi. Atrofni shom qorongʻiligi chulgʻay boshlagani uchun hovlining chirogʻini yoqib, qoʻl telefonini qoldirgan ayvon tokchasi tomon yoʻnalgan Buxorboy Jumat akaning hovlisi bilan oʻz hovlisi oraligʻiga uch kun oʻgʻli bilan tinmay ishlab, tiklagan ihota devor gʻishtlari toʻpir-toʻpir yerga tushayotganini koʻrib, dong qotdi. Qandaydir sharpa, aftidan Jumat aka chaqqonlik bilan oʻzini qorongʻilikka urganini Buxorboy aniq koʻrdi. Tomorqasiga "boʻshalib” tushgan mol, oʻgʻirlangan koʻchatlar, imo-ratni sozlash jarayonida goh-goh yoʻqolib turadigan zarur buyumlar – barcha-barchasi Jumat akaning ishi ekanligini sezsa-da, ishonqiramay yurgan Buxorboy yangi qoʻshnining baxilligini bugun oʻz koʻzi bilan koʻrib, hamon taxtaday qotib turardi. "Nima qilsin? Urushsinmi, yoqa yirtishsinmi?”

Koʻchib kelmasidan janjal chiqarishni istamagan Buxorboy tishini-tishiga qoʻyib, biron narsa deyishdan oʻzini tiydi. Hech narsa sezmaganday, qoʻl telefonini olib, ortiga qaytdi. Uyiga kelib, bor gapni onasiga aytdi:

- Mayli, bolam, tor, baxil odamga sen torlik qilma, - dedi onasi bosiqlik bilan. – Jazosini Xudoyimning oʻzi beraveradi. Koʻchib boraylik-chi avval.

Buxorboy yangi imorati ostonasida jonliq soʻyib, yangi ovuldoshlariga xudoyi-sadaqa berdi. Keksalarning fotihasini oldi. Hamma unga sogʻlik, moli-joniga omonlik tiladi. Faqat "qutlugʻ boʻlsin”ga kelganlar ikki qoʻshni oʻrtasiga qurilgan ihota devorning bir-ikki metr qismi buzilganiga hayron boʻlishdi.

- Nimaga qurding-u, yana buzding? –deyishdi yangi qoʻshnilar.

- Jumat akaning koʻzi tekkan, - istehzo bilan kuldi Nurjon.

- Balki qoʻli tekkandir! – kesatdi yana bir qoʻshnisi.

- Yoʻq, Jumat akaning nafasi ham juda keskir! – kinoya qildi yana kimdir.

Shu yerda boʻlgan Jumat aka boshini koʻtarolmay qoldi. Lom-mim demadi. Ayniqsa, Buxorboyning hech nima demayotgani uning boʻgʻziga pichoq qadagandan battar boʻldi.

- Kel, shu oʻtkinchi dunyoda baxillik qilmay, shu paxsaning oʻrniga ikki tupgina mevali ogʻoch ekay, dedim-da, - Buxorboy zimdan Jumat akaga boqdi. Jumat aka buzilgan paxsa devordan hatlab, "lip” etib hovlisiga oʻtib ketdi.

- Endi-i, oʻgʻlim, paxsa urilsa, bir-birovga malolsiz boʻladi-da, mol-hol, parranda, deganday,- dedi maslahatomuz ovul imomi.

Har kim bilganini aytib ketishdi. Buxorboy ham oʻz bilganini qildi. Buzilgan devorni qayta tiklamadi. Oʻzi aytganiday, devorning oʻsha joyini yaxshilab tekislab, kuzda qondirib sugʻorib qoʻydi. Kech kuzga borib, bozordan bir tup shotut, ikki tup gilos koʻchatlari olib kelib oʻtqazdi. Uch-toʻrt yilda koʻchatlar oʻsib, soya bera boshlaganda tagiga yogʻoch supa oʻrnatdi. Yozning issiq kunlarida supa xuddi jannatiy havo kasb etadi. Shotut, gilos mevalari pishgan pallada tovoqlarni toʻldirib qoʻshnilarga olib chiqadi.

Jumat aka yangi qoʻshnisining kengfeʼlligidan, odamoxun va samimiyligidan oʻziga xulosa chiqarmadi. Qaytanga:

- Mahallada obroʻ topmoqchi! –ich-ichidan qovrildi u.

Buxorboy esa garchi ovulda yangi boʻlsa-da allaqachon barchaga ellashib, xuddi ming yillik qadrdonlarday boʻlib ketgandi.

Oradan oʻn yil oʻtib, Jumat aka qazo qildi. Azaga kelgan ayollar hamon tomorqasida makkajoʻxori aralash qamish oʻsib yotgan Jumat akaga achinganday bosh chayqashdi.

- Yaxshiligidan yomonligi koʻp edi, -deyishdi.

Mayyitni qabristonga eltgan hassakash-tobutkashlar yoqalariga "tuf”lashdi:

- Yo alhazar, shunaqasiyam boʻlarkan-da, uch-toʻrt joyni kovlasak ham Jumat akaga qabrjoy qilolmadik, biridan ilon, biridan suv, yana biridan odam suyaklari chiqdi. Eski bir mozorga qoʻyib keldik Jumat akani. Mayyitga ikki gaz toza yer ham nasib etmadi-ya!