АЖИНИЁЗ – ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИНИНГ БУЮК ОҚИНИ

Қорақалпоқ халқининг буюк оқини Ажиниёз Қўсибой ўғли 1824 йилда  Орол денгизининг жанубидаги “Қамиш бўгат” овулида туғилган. Ота-боболари ўз даврининг ботири, марди деб эътироф қилинган инсонлар эди. Ажиниёзнинг қалбида бадиийликнинг куртак ёзиб, гул-ғунчага айланишида сўзга чечан, дилобар онаси Назира онанинг таъсири катта бўлган.

Ажиниёз мадрасаларда таълим олиш билан бир қаторда мустақил равишда турли китобларни қизиқиб ўқиб, билимини тинмай ошириб борган. Ҳуснихати жуда чиройли бўлган. Билимга ташна қорақалпоқ элида саводли ҳуснихат эгалари жуда қадрланган. Мадраса ва кутубхоналардаги ноёб китобларни кўчириб, хаттотлик билан ҳам шуғулланган. Алишер Навоийнинг айрим асарларини кўчириб, ҳуснихатда ёзганлиги ҳақидаги маълумотлар тилдан-тилга кўчиб, ҳозирги кунгача етиб келган.

Ажиниёз Хивадаги Шерғозихон ва Қутлимурод иноқ мадрасаларида ўқишни давом эттирган. Қутлимурод иноқ мадрасасининг кираверишида “Бу мадрасада 1840-1844 йилларда қорақалпоқ адабиётининг классиги Ажиниёз Қўсибой ўғли ўқиган” деган лавҳа битилган. Мадрасаларда фақат диний билимлар эмас, дунёвий илмлар, шунингдек, Шарқнинг буюк шоирларининг шеърларда ифодаланган фалсафий қарашлари ҳам ўрганилган. Махтумқулининг кўпгина  асарларини қорақалпоқ тилига таржима қилган. Хоразм – Хива адабий муҳитининг,  Махтумқули меросининг ижобий таъсири “Зийвар” адабий тахаллуси билан асарлар яратган Ажиниёз ижодининг халқчиллигида, ҳатто тилида ҳам яққол сезилиб туради.

Ўша даврлардаги қорақалпоқ халқининг оғир ташвишларга тўла ҳаёти ҳақиқий шоирнинг қалбида акс-садо бермай қолмас эди. Ажиниёз ижодида муҳаббат лирикаси билан бирга халқ ҳаётига ачиниш, амалдорларни адл-у инсофга чорлаш, кўпгина уруғ-элатларга эга бўлган қорақалпоқ халқини ҳамжиҳатликка – оғзибирчиликка чақириш яққол акс этган. Қозоқ, қорақалпоқ халқида оқин – шоир бўлган одам, албатта, дўмбира чалиб билиши, ўз сўзини қўшиқ қилиб айтиши  шарт бўлган. Тўю-байрамларда “Айтишув” (“Айтыс”)лар халқнинг катта эътиборида бўлган. Ажиниёз бу борада ҳам кучли иқтидор эгаси эди. 40 ёшида қозоқнинг машҳур “айтишувчи” қизи Менгешхонни енгган.

Ажиниёз ўзи яшаб ижод этган даврда қорақалпоқ халқининг ҳақиқий маърифатпарвари бўлган буюк шахс эди. У қозоқ, татар, бошқирд, туркман элатлари аро саргардон кезиб, ўз қавмига келгач, камбағалларнинг болаларини ўқитиш учун мактаблар очади ва ўзи муаллимлик қилиб, халқ фарзандларига хат-савод ўргатади.

Қорақалпоқ классикларининг ижодини кенг кўламда ўрганиш, тарғиб қилишга мустақиллик шарофати билан катта эътибор қаратилди. Ажиниёзнинг янги топилган асарларини нашр этиш, кўпгина тилларга таржима қилиш ишлари амалга оширилмоқда.

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг “2024 йилда Қорақалпоқ халқининг буюк мумтоз шоири Ажиниёз Қўсибой ўғли таваллудининг 200 йиллигини муносиб нишонлаш тўғрисида”ги Қарори асосида режалаштирилаётган чора-тадбирлар бу борада муносиб қадамдир.

Қорақалпоқ халқининг улуғ шоири, Ўзбекистон Қаҳрамони Ибройим Юсуповнинг

“Юлдузларни ерга унгилтмоқ* бўлсанг,

Ёмон шоирларни тунгилтмоқ** бўлсанг,

Агар мен ўлганда тирилтмоқ бўлсанг,

Айт сен Ажиниёзнинг қўшиқлариннан! –”

(*Унгилтмоқ – мўралатмоқ, тикилиб қаратмоқ; **тунгилтмоқ – юз ўгиртирмоқ) – деганидай, Ажиниёзнинг катта маънавий қудратга тўла ижодини қадрлаш, асраш, авлодларга етказиш биз учун ҳам қарз ҳам фарз, ҳисобланади. Ушбу муносабат билан атоқли фольклоршунос Сейдин Амирланнинг шахсий кутубхонасидан олинган “Ажиниёз ижоди” китобининг электрон вариантида келтирилган маълумот ва айрим шеърларидан таржималарни Сиз азиз муштарийларимизга илиндик. Болалигимизда радио орқали қулоқларимизга, қалбимизга сингиб кетган дилга пайванд бу қўшиқлар  Қорақалпоқнинг буюк чечан фарзандининг ижод уммонидан бир қатрадир, холос.

 Нашрга тайёрловчи ва таржимон

Турсунбой Абдуллаев.