AJINIYoZ IJODIDAN

Naryoğida bölmagunça

Asli buzuq sözni bilmas,

Nasihatga köngil bermas,

Aytganing quloqqa ilmas,

Naryoğida bölmagunça.

 

Yaxşilarni qadrlamas,

Heç narsani zehni ilmas,

Körsatgan yölingga yurmas,

Ong-esiga  quymagança.

 

Qadrin bilmas tuqqan elning,

Farqin bilmas oltin, zarning,

Qadrin bilmas nağiz erning,

Boşiga iş tuşmagança.

 

Körkamlarga  köngli tölmas,

Qatoriga nazar solmas,

Yaxşi yorning qadrin bilmas,

Bir yomona tuşmagunça.

 

Quvonib köngling joy bölmas,

Joy bölsa ham qulay bölmas,

Asrab olgan farzand bölmas,

Kamaringdan unmagunça.

 

Bahosi yöq asil zotning,

Farqi köpdir odamzotning,

Qadri bölmas yaxşi otning,

Piyoda yöl oşmagunça.

 

Qadrin bilgil barça jonning,

Manglay terdan ungan donning,

Qadrin bilmas oşning-nonning

Beş kun zorin  tortmagunça.

 

BORDUR

Uruğim — qönğirotdur, millatim — qalpoq,

Kenagas, manğiti, xitoyi, qipçoq,

Tuğişgan deydilar qalpoğ-u qozoq,

Ön törtga bölingan uruğim bordur.

 

Bir eli — Xorazm, bir eli – Turon,

Urganç, Qönğirtov, şahri Samarqan(d),

Karvonlarim borur, Buxor*, Aştarxon*,

Ne bir suluv-suluv şaharim bordur.

(*Buxoro, Astraxan şaharlari)

 

Sizning yoqdan körkam uning dalasi,

Qavat-qavat qurilgandur qalʼasi,

Köpkari-uloqqa kengdur dalasi,

Köpkar-uloq öynar yigiti bordur.

 

Bizning elni ön tört uruğ deyarlar,

Qiz-juvoni qizil-yaşil kiyarlar,

Hayit-töyda ot arava minarlar,

Ne bir gözal suluv qizlari bordur.

 

Qiz-yigiti javob aytar dastma-das(t),

Kiygan kiyimlari atlas-u adras,

Poyiga töşalar maşhadiy palos,*

Şohsanam, Şirindek qizlari bordur,

(*Maşhadiy palos — Eron palos töşagi)

 

Kotiblari olar kitob, qalamin,

Bir-biriga berar Tangri salomin,

Xöja Hofiz, Navoiydan saboğin,

Allaneça tolib kotibi bordur.

 

Uç oy çavoği bor, uç oy soğini,

Uç oy qovoği bor, uç oy qovuni,

Tört mavsumga yetar aning taomi,

Ne bir şirin-şirin yemişi bordur.

 

Biri sutlimarak*,biri otçöqay*,

Söbiğ*in yesangiz, şakar-asalday,

Jambilça, qovuni şirinpaçak* day,

Yiliga uç pişar mevasi bordur.

(*sutlimarak, otçöqay — çirmovuqqa öxşaş ösimlik, butalar; şirinpaçak — qovun nomi, paçak — şirinlik; söbiq — pişmagan ğöra söta)

 

Boş qalʼa deyarlar qadimda Turon,

Ibo-izzat bilan qiladi mehmon,

“Kelgindi” degan ot bizgadur yomon,

Xitoy, Qönğirot otli ellarim bordur.

 

Jayxun, Sayxun — ikki daryo orasi,

Tub saqa*miz — bir kişining bolasi,

Anas, Malik ikki elning bolasi,

Oti qoraqalpoq ellarim bordur.

(*saqa — suv yölining — kanal, arnalarning boşlaniş joyi. Bu yerda - «kelib çiqişimiz» maʼnosida)

 

Bizning elga erta kelur bahor, yoz,

Ğanqildaşib oqquş, ğozi solar soz,

Bul bayozni yozgan mulla Hojiniyoz —

Ziyvarning ğururli  ellari bordur!

 

KÖNGLIM MENING

Oğa, beklar, könglim yetim,

Oçilmas dumona mengzar,

Bir boşimdagi hasratim,

Girdobli ummona mengzar.

 

Umrimning qasri yiqilgan,

Iqbol kosasi tökilgan,

Xatsiz, qalamsiz bitilgan,

Bir ajab devona mengzar.

 

Dardimning yöq heç davosi,

Buzildi könglim Xivasi,

Umidvor inson dunyosi,

Şavkatsiz davrona mengzar.

 

Orzular közgusi singan,

Suvlar aspak bölib tingan,

Yetim könglim — boyquş qöngan

Bir köşki ayvona mengzar.

 

Oşiq — yorsiz, bulbul — gulsiz,

Kiyik — çölsiz, söna — kölsiz,

Ziyvar aytur, yurtsiz, elsiz —

Odam  devonaya mengzar.

 

HAR YeRLARDA DILGIR, MUHTOJ BÖLSANGIZ

 

Har yerlarda  dilgir, muhtoj bölsangiz,

Şunda belli (belgili) darkor narsa qimmati,

Nasib haydab, eldan ayro tuşsangiz,

Şunda belli  uyda hazning lazzati.

 

Anglamay nodonga oşno bölsangiz,

Yaxşi emas söz ostida qolsangiz,

Duç kelib nomardga mehmon bölsangiz,

Şunda belli  ğöç  yigitning xizmati.

 

Zehn aylab har nişona tuşmoqqa,

Köngil qöyib, parvoz etib uçmoqqa,

Ğam-qayğu, qafasda köngil oçmoqqa,

Şunda darkor şirin sözning lazzati.

 

Nomarddan bir narsa sörasa ğarib,

Narsa barmas yuz ming borsa yolborib,

Yomonni ölimdan olsang qutqarib,

Bölmas heç bir sennan zarra rahmati.

 

Ğöç yigitga tuşsa qattiq savdolar,

Dösting zor yiğlayur, duşman tabalar*,

Ketmas heç izasi, beglar, oğalar,

Ğöç yigit nohaqdan tortsa tuhmat(n)i.

(*tabalar — bosqilar, tepkilar, mazax qilar).

 

Dunyoda Ziyvardek dardli kişi yöq,

Bedardlarning aning bilan işi yöq,

Yolğonçida zarra köngil xuşi yöq,

Yöqçilikdan har dam çekar zahmat(n)i..

 

NASIHAT

 

Mulla  Hojiniyoz, der mening otimni,

Said-Ali  derlar asli zotimni,

Men öqiyin, tinglang  yozgan xatimni,

Körib şodu-xurram böling, yoronlar!

 

Kimlar kelib, kimlar ketdi dunyodin,

Bolasi ayrildi ota-onadin,

Otasi ham judo böldi boladin,

Jallod ajal oldi, biling, yoronlar.

 

Jallod ajal kelsa qilmas zoringni,

Tavba etib, tasadduq qil boringni,

Farq aylamas yoşlar  bilan qaringni,

Barçasin mavt qilar, biling, yoronlar!

 

Mulla bölsang, zoye qilma ilmingni,

Bandalikka mahkam boğla belingni,

Parhezkorlik bilan ötkar kuningni,

Haq yöliga xayr qiling, yoronlar!

 

Qozi bölsang, odil bölib yöl sörğil,

Boy, faqir-u bek, sultonga teng turğil,

Nahaq jabr etib, rişva* olmağil,

Xudoyingni  hozir biling, yoronlar!

        (*rişva – pora, harom)

 

Podşo bölsang, odildan qöy qozini,

Fuqaroning qiş aylama yozini,

Sözla haqning oyat-hadis sözini,

Bemaʼni sözlarni aytmang, yoronlar!

 

Ğaniy* bölsang, xayru-saxovat ayla,

Yetim-ğariblarga  şafoat ayla,

Masjid bino qilib, ibodat ayla,

Xudoyimni yodga oling, yoronlar!

                     (*ğaniy — boy, badavlat)

 

Mulla  Ziyvar aytdi buni yod etib,

Möminni quvontib, könglin şod etib,

Qayda duşman bölsa, ani mot etib,

Könglin   vahimali  qiling, yoronlar!

 

Mulla Ziyvar aytur köpdur körgani,

Tavozeʼ, adabdur aning bilgani,

Qodir mavlum* zabonina bergani,

Haqdur debon tinglangizlar, yoronlar!

    (*Qodir mavlo, mavlum — Alloh subhanahu taoloning ismlaridan biri)

                

ÇOR TARAFDAN MEHMON KELSA

 

Çor tarafdan mehmon kelsa kutmakka

Avvalo yigitga himmat – hol kerak.

Dil jam bölib uyda tinç yotmoqqa,

Köpgina behisob dunyo-mol kerak.

 

Yigit kerak daryo kibi toşmoqqa,

Köngil parvoz etar kökka uçmoqqa,

Uyga mehmon kelsa köngil oçmoqqa,

Adabli-arkonli öğil zot kerak.

 

Quloq sol, yoronlar, fahm-ögitga,

Meva bitmas qora tolga, savtga*,

Beş kun öynab-kulgan ğöççoq yigitga,

Qalam qoş, xipça bel, qaddi dol kerak.

(*savt — oq tol, gujumni xorazmliklar savt

deyişadi.)

 

Tentakka – yumuruq*, majnunga – uruş,

Jinniga – töbalaş*, polvonga – tutiş,

Bedovga yuguriş, Buvdanga* yuriş,

Yobiga* ham quyruq bilan yol kerak.

(*Yumuruq — muşt; töbalaş — muştlaşuv;

Buvdan — yuk yuklangan tuya; yobi — qarigan ot.)

 

Dehqonga yer kerak, uruğ-u hökiz,

Bulbulga gul kerak, nozböyu – afröz,

Baliqçiga daryo içra yo  dengiz,

Kişti* kerak, yöqsa yekan sol kerak.

(*kişti – qayiq)

 

Yuk solmoqqa Çin – Moçinu* Buxoro,

Rus-u Nöğoy, Xöjand yana Hirot(g)a,

Haq Bozirgon savdogari bozor(g)a,

Toğ örkaçli alvon-alvon nor kerak.

(*Çin-Moçin – Xitoy)

Naşrga tayyorlovçi va tarjimon

Tursunboy Abdullayev.