31-may Butunjahon chekishga qarshi kurashish kuni

ChEKISh – SOGʻLIQQA ZARAR

Insoniyatni sogʻligi uchun zararli odatlar va narsalardan himoyalash muhim ahamiyat kasb etadi. Bu borada ular oʻrtasida targʻibot-tashviqot ishlarini olib borish ham muhim. Butunjahon Sogʻliqni saqlash tashkilotining tashabbusi bilan 1980-yil 31-maydan boshlab ushbu sana “Chekishga qarshi kurash kuni” deb eʼlon qilinishi  ham shu maqsadni koʻzlaydi.

Tan olish kerak, soʻnggi paytlarda tamaki mahsulotlarini chekish yosh tanlamayapti, afsuslanarli tomoni – yoshlar oʻrtasida ham uchramoqda. Chekishga ruju qoʻyib, sogʻligʻiga zarar yetgan insonlar esa kashandalikning xavfli jihatlarini kech tushunishmoqda va bundan afsuslanishayapti.

Tushuntirish ishlari muntazam olib borilayotganiga qaramasdan pana-pastqam joylarda kashandalik qilishayotgan yoshlar uning zararli oqibatlarini his etishmayapti. Toʻgʻri, bu zarar birdan anglab yetilmasligi mumkin. Chunki, birinchi marta chekkan inson oʻzida noxush holatlar – bosh aylanishi, ogʻrishi, koʻngil aynishi, umumiy holsizlikni sezsa-da, bu oʻtkinchi holat, degan kayfiyatda yetarli eʼtibor bermay, davom ettiraveradi. Shu tariqa bunday insonlar surunkali chekuvchiga aylanishadi.

Tamaki bosh miya faoliyatiga salbiy taʼsir etib, asab hujayralari faoliyatini susaytiradi. Boshqa omillar ham qoʻshilib, chekish orqali kuchaygan kasalliklar natijasida har yili 5-6 million kishi hayotdan koʻz yumayapti.

Maʼlumotlar koʻrsatishicha, voyaga yetmaganlar oʻrtasida ham kashandalik holatlari uchrab turadi. Ayrimlar esa sigaretaga nisbatan nosning zarari kam, deb oʻylab nos chekishga oʻtishgan. Lekin, bu ham notoʻgʻri.  Chunki, nosning tarkibini tamaki talqoni, ohak, kul, paxta moyi hamda suv tashkil etadi. Ana shunday moddalarni oʻz tarkibida saqlagan nos talqoni til ostini butkul zararlab, saraton kasalligini keltirib chiqarishi mumkin. Axir, uning achchiq taʼmi va hidining oʻziyoq nimalarga qodir ekanligini anglatib turibdi-ku. Yana bir afsuslanarli tomoni esa, koʻpchiligimiz, ayniqsa yoshlarning nos va sigareta chekayotganiga koʻzimiz tushsa ham indamayotganligimiz. Shuningdek, sigareta va nos sotayotgan kimsalarga ham bu ishning zararli tomonlari haqida hech narsa demaymiz. Bunday befarqlik esa ham chekuvchilarga,ham jamiyatga zarar yetkazmoqda.

Chekish – birinchi navbatda yurak-qon tomir kasalliklariga olib keladi. Nikotin – surunkali bronxit, “kashanda yoʻtali”, saraton kabi ogʻir dardlarga duchor qiladi. 100 gramm tamaki yongan chogʻida uning 5-7 gramm tutuni ajralib chiqadi va 20-soniya davomida qonga tushib, markaziy asab tizimiga faol taʼsir etadi. Natijada, inson tanasida turli kasalliklar – saraton, oʻpka sili, qon tomir, nafas olish, ovqat hazm qilish, nafas aʼzolarining yalligʻlanishi ehtimoli kuchayadi. Lekin chekishning ilk davrlarida inson tanasida zaharlanish jarayoni uzoq vaqt sezilmay, yuzaga chiqmay davom etishi mumkin.

Insonlar salomatligiga eʼtiborni kuchaytirish maqsadida Prezidentimiz  tomonidan  2023-yil 25-may kuni eʼlon qilingan “Alkogol va tamaki mahsulotlarining tarqatilishi hamda isteʼmol qilinishini cheklash toʻgʻrisida”gi Qonun imzolandi. Qonunga koʻra:

Tarkibi nikotin mavjud bulgan mahsulotlar, qizdiriladigan tamaki mahsulotlari, elektron sigaretalar, chilim uchun moʻljallangan qorishmalar tamaki mahsulotlariga tenglashtiriladi va ularga nisbatan ushbu  turdagi  mahsulotlarni cheklashga qaratilgan hamma choralar amal qiladi;

Oʻzbekiston hududiga  chekilmaydigan tamaki mahsulotlari, jumladan nikotinli syuns, chaynaladigan tamaki va nikotinli shirinliklarni olib kirish va sotish taqiqlanadi. Savdo va xizmat koʻrsatish obʼektlarida tamaki mahsulotlarini koʻrsatish va ochiq namoyish qilish taʼqiqlanadi. Ushbu tartib 45 dan ortiq mamlakatlarda amalga oshirilgan. Unga muvofiq, savdo maydonchasida faqat qogʻozga bosilgan sotiladigan tamaki mahsulotlarining roʻyxati joylashtiriladi. Mahsulotlarning oʻzi xaridorga koʻrinmaydigan joyda saqlanadi.

Sigaret qadoqlariga qoʻllaniladigan rasm koʻrinishidagi tibbiy ogohlantirish hajmi 40 foizdan 65 foizga oshirilmoqda.

Yoshlar va kattalar oʻrtasida bu mavzudagi targʻibot-tashviqot ishlarini yanada kuchaytirishimiz lozim.

J.Yavkashev, tuman Tibbiyot birlashmasi shifokori.