BARKAMOL FARZAND - HAYoT ShAMChIROFI

Oila – u qanday maskanki, bor vujudimiz bilan uning bagʻriga intilamiz. Ota-ona, farzandlar mehri bilan charogʻon oila davrasi biz uchun hamma joydan keng, fayzli. Bu davrada oʻzimizni qushday yengil, nihoyatda erkin his qilamiz. Boshqa hech bir joyda oila davrasidagidek samimiyat, mehr-muhabbat, xotirjamlikni topa olmaymiz. Yaqinlarimizning chehralari issiq, taftli. Ana shu taft bizga kuch beradi, ezguliklarga, yaxshiliklarga tomon chorlab turadi. Biz shuning uchun Oilamizga intilamiz, undan maʼnaviy quvvat olamiz. Eng ezgu orzularimiz oilada tugʻiladi, oila madadi bilan amalga oshadi. "Oʻrta qalʼa” ovulida istiqomat qiluvchi ibratli oila sohibi, uch marta muborak Haj amalini ado etgan Abdukarim hoji bobo Toʻrayev bilan suhbatimiz aynan shu xususda, oila  maʼnaviyati, insonning shakllanishida, sogʻlom bola tarbiyasida oilaning tutgan oʻrni, oilaviy tadbirlar, urf-odat va anʼanalar mavzusida boʻldi.

- Hoji bobo, avvalo tahririyatimizga xurmat-eʼtibor koʻrsatib, mushtariylarimiz bilan gazeta orqali suhbatga chogʻlanganingiz uchun minnatdorchilik bildiramiz.

- Alloh barchalarimizni oʻz panohida asrab, qadamlarimizni, yaxshi ahd va niyatlarimizni xush koʻrsin.

- Hoji bobo, oila haqida koʻp gapiramiz. Oila maʼnaviyati va oila aʼzolarining  masʼuliyati xususida gap ketganda koʻpchilik "Bu har kimning oʻzining ishi”, - deb qarashadi. Shu toʻgʻrimi?

- Bismillahir rohmanir rohiym! Avvalo oilaning oʻzi inson uchun eng oliy mukofot ekanligini bilishimiz kerak. Qoraversa, oila – ikki koʻngilning bir-biriga samimiyati, sharʼiy va rasmiy juftligi asosida quriladigan muqaddas birlik. Inson ana shu maskanda tugʻiladi, ulgʻayadi, shakllanadi. Oilaning maʼnaviy qiyofasi oila aʼzolarining qay darajada shakllanib, takomilga yetishi bilan belgilanadi. Xalqimiz bejizga: "qush uyasiga qarab uchadi”, "qush uyasida koʻrganini qiladi”, "otaga qarab oʻgʻil, onaga qarab qiz oʻsar”, kabi hikmatlar marjonini yaratmagan. Qaysiki oilada ota-ona tarbiyali, axloqiy jihatdan ibratli boʻlishsa, bu xonadonda tugʻilgan farzandlar goʻzal xulq-atvorli  ham jisman, ham maʼnan sogʻlom boʻlib voyaga yetadilar. Bunday oilaning maʼnaviy qiyofasi albatta havasga loyiq boʻladi.

Oila  aʼzolarining masʼuliyatiga kelsak, bu – har kimning oʻzining ishi boʻlishi mumkin. Lekin bu masalaga yuzaki qarash  boʻladi. Chunki oilaning har bir aʼzosi – jamiyatning aʼzosi – mamlakat fuqarosi. Demak, oʻz-oʻzidan koʻrinadiki, oilaning tinch-xotirjamligi – tom maʼnoda  mamlakat fuqarolarining tinchligi, osoyishtaligi. Shuning uchun oilani Vatan ichra moʻʼjaz Vatan, deb ardoqlaymiz. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Oila baxt-saodati uchun qoʻyadigan har bir qadamimiz ona Vatan ravnaqi yoʻlidagi ezgu mezonlar bilan oʻlchanadi. Zimmamizdagi masʼuliyat zamirida nainki oila, balki Vatan tinchligi, farovonligi, obodligi mujassam. Oilaning maʼnaviy qiyofasi ana shunday mohiyatlarda aks etadi.

- Yoshlar bilan boʻlgan muloqotlardan birida: "Oila hayotiga chetdan aralashuvlar juda koʻp boʻladi, ayniqsa kattalar...”, – degan fikr aytildi.

- Oila – muqaddas qoʻrgʻon. Oila hayoti esa jamiyat – mahalla-koʻy, el-ulus, qarindoshlar hayoti bilan uzviy ravishda kechadigan murakkab jarayon. Shu bois, bu muqaddas qoʻrgʻonning daxlsizligi uchun eng avvalo oila sohib va sohibalari – er-xotin, ularning ota-onalari, yaqinlari, shu barobarida jamiyat faollari ham masʼul. Ota-ona oldida bilagʻonlik qilib, oʻz fikrini  oʻtkazishga intiladigan yoshlar bu harakati bilan oʻzlarining odobsiz ekanliklarini bildirib qoʻyishadi. Hayotimizdan bir misol keltiray: bir toʻyda boʻldik. Oʻgʻlini uylantirayotgan otaning oldiga kuyovlik sarposini kiygan oʻgʻil kelib tiz choʻkdi:

- Kelinni olib kelishga ketayapmiz, fotiha bering, ota, - dedi oʻgʻil. Ota oʻgʻlini uzoq duo qildi. Yaxshi niyatlarga biz ham qoʻshildik. Soʻngra ota oʻgʻliga yuzlanib:

- Bolam, toʻyxonaga vaqtida kelinglar, xalq kutib qolmasin, - dedi.

Oʻshanda, xudo haqqi, hozirgi yoshlar toʻyxonaga aytilgan vaqtda keladimi, otaning soʻzi sinadigan boʻldi, degan oʻy kechdi xayolimdan. Lekin yoshlar oʻz vaqtida toʻyxonaga kirib kelishdi. Hamma toʻyga aytilganlar jamuljam. Hamma xursand. Koʻpchilik hayron: "bular gulyanka qilishmaydimi?” – deguvchilar ham topildi. Eng muhimi, barchaning koʻnglidagi toʻy boʻldi. Dasturxonda turli noz-neʼmat bisyor, lekin spirtli ichimlik yoʻq. Atlas koʻylakda yal-yal yonib turgan kelinning salomidan koʻnglimiz yayradi. Hamma yoshlarni duo qildi, havas qilganlar bisyor boʻldi. Mening aytmoqchi boʻlganim, bu oilada maʼnaviy sogʻlomlik hokim. Ota amr etdi, oʻgʻil  bajardi. Axir ota yaxshi niyatlarini qoʻshib  amr qildi oʻgʻliga. Vaqtida kel, dedi xolos. Bu – buyruq emas, balki, bu otaning ezgu niyati, murodi, oʻgʻliga yaxshilikni ravo koʻrgani. Oʻgʻilning esa oilaga, ota-onaga hurmat va ehtiromi. Koʻrdingizmi, ana shu oilada tartib bor, intizom bor. Hurmat va bir-birovga eʼtibor bor. Ana shu tamoyillarga monand maʼnaviy goʻzal hayot boʻladi bunday oilada. Bu oila hayotiga kattalarning aralashuvi emas, balki katta bilan kichik oʻrtasida mehr-oqibatning barq urib turgani.

Qanday oilaga chetdan aralashiladi? Ota bolani, bola otani tushuna olmaydigan,  maʼnaviy muhit izdan chiqqan, nosogʻlom oilalar hayotiga kattalar ham, jamiyat faollari ham aralashishga majbur boʻlishadi.

- Toʻgʻrisi, shu toʻylarimizda toʻy egalari - oila sohiblarining ham, oʻsha oilaning ham maʼnaviy qiyofasi "yarq” etib koʻzga tashlanmaydimi?

- Haq gapni aytdingiz, qizim. Toʻy-marosimlarimizda oilalarimizda shakllangan goʻzal urf-odatlarimiz, oʻzbekona  tutumlarimiz aks etib turadi. Birov oʻzining boyligini koʻz-koʻzlash uchun toʻkib-sochadi. Yana birov orzu-havas desa, qoʻli qisqaroq oila sohiblari qarz-havola evaziga "toʻkiladi”. Ota-bobolarimiz: "koʻrpangga qarab oyoq uzat”, "qoʻshningga emas, oʻz hamyoningga (mangʻitchasiga oʻngishigʻingga) qara”, - deb bejiz aytishmagan. Boylikni birovga koʻz-koʻzlash gʻarib koʻngilning ustidan kulish, degan gap. Muqaddas dinimizda qanchalik oshib-toshib tursang ham, gʻarib koʻngillarni ranjitadigan ish qilishdan qaytariladi. Bir kunlik toʻyda isrofgarchilikni chandon oshirib, gunohga botgandan koʻra, shu boylikning  ozgina ulushini muhtoj bir insonga ehson qilinsa, buning savobi oʻn chandon yuqori boʻladi. Allohning neʼmatlarini isrof qilishlik – eng ogʻir gunoh hisoblanadi. Qolaversa, oʻzi yiqqan mol-davlatini toʻkib-sochib, isrof qilguvchilar maʼnaviy qashshoq odamlardir. Aslida toʻy bir-birini umr yoʻldoshlikka tanlagan ikki koʻngilning juftlashganligi – nikohlanganligini jamiyatga bil-diruvchi oilaviy marosim. Yaqinlar – ota-ona, tugʻishganlar, oshna-yor-doʻstlar davrasida oʻtkaziladigan xursandchilik. Bu shodiyona soʻnggi yillarda anchagina qolipdan chiqib ketmadimikan? Sababi, toʻrt-besh kunlab toʻy tadorigida yuradigan boʻldik. "Eshik ochar”, "fotiha toʻyi”, "oʻng boʻlsin”, "siynoq”, "kengash”, "qiz yigʻin”, "qoʻnoq kuni”, "ish buyurar”, "quda chaqiriq” kabi katta-kichik toʻy oldi va toʻydan keyingi marosimlarning har biri kichikroq bir toʻy tusini olayotir. Toʻy beruvchi to shu marosimlarni oʻtkazib boʻlguncha charchab, baʼzi hollarda kasal boʻlib qoladi. Aytmoqchimanki, toʻylarimiz bilan bogʻliq barcha marosimlarning 70 foizi ortiqcha. Faqat "fotiha toʻyi”, "oʻng boʻlsin”, "siynoq” va "kengash” kabi marosimlar uchun ketgan xarajatning oʻziga yosh oilaga hech boʻlmaganda 4-5 xonali imoratning poydevori (fundamenti)ni qurish mumkin.

Bu oʻzimizga-oʻzimiz pand berishmi yoki oila iqtisodini izdan chiqarishmi? Menimcha har ikkalasiyam. Demoqchimanki, birovga Alloh boylikni sinab, birovga  siylab beradi. Bugun bor narsa, ertaga yoʻq boʻlishi mumkin. Eng katta boylik sabr ila qanoatdir. Qanoatli, kamtar, keng feʼlli, tejamkor boʻlganlar Allohga yaqin, maʼnaviy barkamol insonlardir. Qurʼoni Karimning "Isro” surasi, 26-oyatida: "... isrof qiluvchilar shaytonning "birodarlari”dir”, - deyiladi va moʻminlar isrofgarchilikdan qaytariladi. Hadisi-shariflarda esa: "Tejamkor odam hech qachon qashshoqlik koʻrmaydi”, - deb taʼkidlanadi. Soʻzimni muxtasar aytadigan boʻlsam, oilalarimizda tejamkorlik, kamtarlik, saxiylik, tadbirkorlik kabi goʻzal fazilatlarga amal qilinsa, jamiyatimiz ham yanada goʻzal va obod boʻlib boraveradi.

- Bir oilada boʻldik, ikki qaynona, ikki qaynotalik bu xonadonni oilaning keksa sohibi - bobo boshqararkan. Kelinlar, farzandlar, nevara-chevaralarning ahilligidan koʻngil yayraydi. Nevarali boʻlib qolgan oʻgʻil, Mangʻit qishloq xoʻjalik kasb-hunar kolleji oʻqituvchisi Azimboy Safarboyev hamon ota-onasi oldida bosh egib turadi. "Oʻzimning fikrim bor”, – demaydi.

- Toʻrt-besh avlod bitta oila boʻlib yashayotganlar koʻp. Lekin oʻsha, baraka topsin, Azimboy oʻgʻlimizni voyaga yetkazgan oila muhiti goʻzal, ota-onaga, oʻgʻil-qizga eʼtibor, hurmat saqlangan bu oilada. Qaysiki ota bir farzandidan boshqasini afzal koʻrib, biridan-biriga yashirib pul yoki boshqa hadyalar berishni boshladimi, demak, oʻsha oilada maʼnaviy buzilish boshlanadi. Oʻrtada ishonchsizlik, hatto tugʻishganlar oʻrtasida janjal va nizolar paydo boʻladi. Nazarimda Azimboy Safarboyev oʻsgan xonadonda maʼnaviy tenglik bor. Shu bois, Azimboyning oʻzi bobo boʻlib qolganida ham otasiga bosh egib, ota-ona hukmini kutib oʻtira oladi. Bu-maʼnaviy yetuklik belgisi.

Noʻʼmon ibn Bashir oʻgʻli Noʻʼmonni Rasululloh huzuriga olib borib: "Men bu oʻgʻlimga bir... hadya qildim”, - deganlarida Rasululloh: "boshqa farzandlaringga ham shunday hadya qildingmi?”, - deb soʻraydi. Shunda Bashir: "Yoʻq”, - deb javob bergach, "Unday boʻlsa, Noʻʼmondan hadyangni qaytarib ol, gunohga botma”, - deganlar.

Bu – oilada maʼnaviy tenglik boʻlishiga ishora. Ota-ona farzandlarini bir-biridan ayirib sovgʻa-salomlar berishi, alohida yaxshi koʻrishi ham gunoh, ham maʼnaviyatsizlik hisoblanadi.

Farzand – qalbimiz mevasi. U bizning hayot shamchirogʻimiz. Ana shu shamchirogʻimizning charogʻon nur sochib turmogʻi uchun fidoyilik ota-ona zimmasiga tushadi. Ota-ona oʻz vaqtida fidoyilik qilmasa, bu shamchiroq xiralashib qoladi. Xira tushgan nurdan oila  ham, jamiyat ham bahra olaolmaydi. Demak, harbitta  oiladaeng avvalo maʼnaviy tenglikboʻlmogʻijoiz.Maʼnaviy tenglik bor joyda mehr-oqibat chashmalaridan kuch olgan nihollar unib-oʻsadi. Bunday oilada mehnatning qadri baland boʻladi. Aynan shunday oilalarda tarbiya koʻrgan insonning feʼl-atvoriga qarab bemalol oilasiga baho berish mumkin. Ota yaratgan bogʻni farzandlar ardoqlab, yashnatadi, yashartiradi. Ota makonga mehr-muhabbat tuygʻusi oilani yashnatib yuboradi. Shunday oilalar jamiyatning haqiqiy tayanchi, koʻrki.

- Demak, oilaning obroʻsi insonning xulq-atvoriga bogʻliq ekan-da?

-  Albatta, yaxshi odam yurish-turishidan, muomalasidan maʼlum. Axir salom-alikni oʻrniga qoʻya olmaydigan odamlar kammi? Oila muhiti sogʻlom boʻlsa, farzandlar ham tarbiyali, odob-axloqda namunali boʻlib ulgʻayishadi. Koʻchadan uyga gap tashimaydigan, birovni gʻiybat qilishdan tiyiladigan, oilasining tinchligini qaygʻuradigan insonning farzandlari ham oʻziga tortadi. Har bir oilaning oʻz siri, qonun-qoidalari boʻladi. Oila siri koʻchaga chiqdimi, demak, bu oilada ogʻizbirchilik yoʻq, degani. Yetar-yetmaslikni tadbirkorlik va tejamkorlik bilan yengib  oʻtgan  otadan oʻgʻil, onadan qiz rang oladi. Bir-birovga minnat qilish, bir oila aʼzosi boʻla turib "seniki-meniki”, - deb ajratish – borib turgan xudbinlik. Xudbinlik esa maʼnaviyat kushandasi.

Mening yoshlarimizga aytar gaplarim juda koʻp. Eng muhimi, oilada oʻzaro hurmat, bir-birovga eʼtibor boʻlmasa, bu oila jamiyat uchun bir muammo tugʻdiradi. Shunday oilalar borki, oila aʼzolari oʻzaro kelisha olishmaydi. Ota-ona boladan, bolalar ota-onadan norozi. Oiladagi maʼnaviy muhit no-sozligidan unda fayz yoʻq, halovat yoʻq. Hech kim hovliga chiqib, bir tupgina nihol ekishni, oila bogʻini yaratishni, shu bogʻda oʻz daraxti boʻlishini oʻylab ham koʻrmaydi. Har kim bilganini qiladi. Istasa, uxlaydi, istasa televizor... Qorni ochganida dasturxonning gʻaribligidan noliydi. Ana sizga muammo. Maʼnaviy qashshoqlik bundan ortiq boʻlmaydi. Gurkirab yashnab turgan qoʻshnining bogʻiga bundaylar havas bilan emas, hasad bilan qarashadi. Tan-joni sogʻ odamga mehnat gazagi ham baxt-ku! Mehnatning noni qanchalik shirin-a! Halol mehnat ortidan kelgan moʻl-koʻl daromad, boylik baridan aʼlo!

Oʻzi halol yashab, xonadonini bogʻ-boʻstonga aylantirib, farzandlari bilan ahil-inoq yashayotgan insonlarning oilalari ibratga loyiq. Hurmat va eʼtiborga loyiq. Bunday ehtirom hamma oilalarga ham nasib etavermaydi. Istagim, ana shunday – sogʻlom maʼnaviy muhitga ega oilalar koʻpayaversin. Chunki oilalar maʼnan sogʻlom boʻlsa, farzandlarimiz barkamol insonlar boʻlib ulgʻayishadi.

- Sermazmun suhbatingiz uchun minnatdorchilik bildiramiz.

- Ilohim, oilalarimiz tinch, osoyishta, obod va farovon, farzandlarimiz barkamol boʻlsinlar. Omin, yo Robbal olamiyn!