Odam savdosi - xavfli jinoyat

Hozirgi kunda "Odam savdosi" degan ibora qulogʻimizga tez-tez chalinib turadi. Xoʻsh, "Odam savdosi" degani qanday maʼnoni anglatadi?

Oʻzbekiston Respublikasida eng oliy qadriyat inson, uning hayoti, erkinligi, shaʼni, qadr-qimmati va boshqa tabiiy huquqlari boʻlib, ularni taʼminlash Konstitutsiya bilan kafolatlanadi. Qonunda odam savdosi uchun jinoiy javobgarlik belgilanganligi shaxs erkinligining konstitutsiyaviy kafolatlaridan biri hisoblanadi.

Oʻzbekiston odam savdosiga qarshi kurashishga oid qator xalqaro hujjatlarni, jumladan, Birlashgan Millatlar Tashkilotining "Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash toʻgʻrisida”gi Konventsiyasini, Birlashgan Millatlar Tashkilotining ushbu Konventsiyasini toʻldiruvchi "Odam savdosi, ayniqsa, ayollar va bolalar savdosining oldini olish hamda unga chek qoʻyish va uning uchun jazolash haqida”gi Protokolni ratifikatsiya qildi, «Odam savdosiga qarshi kurashish toʻgʻrisida» Qonun qabul qilindi va xalqaro huquq normalarini milliy qonunchilikka implementatsiya qilishga doir tegishli oʻzgartirishlar kiritdi.

Jinoyat kodeksining 135-moddasi birinchi qismi dispozitsiyasi mazmuniga koʻra, odam savdosi degan-da, odamni olish-sotish yoki odamni ekspluatatsiya qilish maqsadida yollash, tashish, topshirish, yashirish yoki qabul qilish tushuniladi. Oldi-sotdi tariqasidagi odam savdosi odamning bir shaxs tomonidan boshqasiga pul, boshqa moddiy qimmatliklar (mulk), mulkiy xarakterdagi xizmatlar, mulkiy yoki pul shaklidagi qarzdan voz kechish va hokazolar sifatidagi haq evaziga berilishi toʻgʻrisida yozma yoki ogʻzaki bitim tuzilishini nazarda tutadi. Bunday koʻrinishdagi odam savdosida odam qanday maqsadlarda sotib olinganligi (sotilganligi) huquqiy ahamiyat kasb etmaydi.Shaxs odamni uning evaziga haq olinganidan soʻng topshirish sharti bilan sotishga vaʼda berib, biroq azaldan uning qasdi moddiy qimmatliklarni egallashga qaratilgan va unda bitim shartlarini bajarish niyati boʻlmagan hollarda uning harakatlari firibgarlik tarkibini tashkil etadi, oluvchining harakatlari esa sotib olish tariqasidagi odam savdosiga suiqasd sifatida kvalifikatsiya qilinadi.

Olish-sotish tariqasidagi odam savdosidan farqli ravishda, Jinoyat kodeksining 135-moddasida nazarda tutilgan boshqa barcha hollar (yollash, tashish, topshirish, yashirish, qabul qilish) da jinoiy javobgarlik yuzaga kelishining zarur sharti odamni ekspluatatsiya qilishga qaratilgan maqsad mavjudligi hisoblanadi. Odam mehnati va xizmatlaridan mehnat, fuqarolik qonunchiligi normalariga muvofiq (masalan, qurilish yoki maishiy pudrat, haq evaziga xizmat koʻrsatish, yoʻlovchi va yuk tashish, transport ekspeditsiyasi va boshqalar shartnomalar boʻyicha) foydalanilgan barcha hollarda odam ekspluatatsiyasi mavjud boʻl-maydi.

Odamni ekspluatatsiya qilish boshqa shaxslar fohishabozligidan foydalanish yoki boshqa koʻrinishdagi shahvoniy ekspluatatsiyani, majburiy mehnat yoki xizmatlar, qullik yoki qullikka oʻxshash odatlar, erksizlik holati yoki odam aʼzolari yoki toʻqimalari olinishini anglatadi. Fohishabozlikda foydalanish deganda, odamdan uning haq evaziga nomuayyan doiradagi jinsiy sheriklar bilan shahvoniy munosabatlarga kirishishidan muttasil foydalanish tushuniladi. Boshqa koʻrinishdagi shahvoniy ekspluatatsiya deganda, odamning undan pornografik tasvirlar tayyorlash, buzuq harakatlar sodir etish kabi maqsadlarda foydalanish uchun berilishi tushuniladi. Majburiy mehnat biron-bir jazoni qoʻllash bilan tahdid qilish orqali ish bajarishga majburlashni anglatadi. Harbiy yoki muqobil xizmat toʻgʻrisidagi qonunlar asosida, favqulodda holat yuz bergan sharoitlarda, sudning qonuniy kuchga kirgan hukmiga binoan, qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda bajarilishi lozim boʻlgan ishlar majburiy mehnat deb hisoblanmaydi. Qullik - oʻziga nisbatan mulk huquqiga xos ayrim yoki barcha huquqlar amalga oshirilayotgan shaxs ahvoli yoki holatini anglatadi. Erksizlik holati - shaxsning muayyan omillar majmui taʼsiri ostida oʻz erkiga xilof ravishda har qanday ish yoki xizmatni bajarishga majbur boʻlganligini anglatadi.

Bular - "Odam savdosi" iborasi tushunchalar edi. Hozirgi kunda mamlakatimizda ommaviy axborot vositalari orqali, mehnat jamoalarida oʻquv muassasalarida "Odam savdogarlari" tuzogʻiga tushib qolishdan saqlanish maqsadida tinimsiz ravishda ogohlikka daʼvat etilmoqda.

Afsuski, ayrim insonlar ularni ogohlikka, xushyorlikka chaqirayotgan chiqishlarning koʻpligiga qaramay yon atrofdagi koʻngilsizliklar, koʻz koʻrib quloq eshitmagan qabih jinoyatlarning avj olayotganiga ham eʼtibor bermay hali hanuz aldanib qolishayapti: Dunyoqarashi tor, oʻzining mustaqil fikriga ega boʻlmagan kishilar moʻmay daromad topish, katta boylik orttirish ilinjida birovlarning yolgʻon vaʼdalari, hiylalariga uchib, jinoyatchilar tuzogʻiga ilinishyapti.

Aziz yurtdoshlar! Mamlakatimiz mustaqillikka erishgach, xorijiy davlatlar bilan iqtisodiy-ijtimoiy va siyosiy sohalarda keng koʻlamli hamkorlik aloqalari yoʻlga qoʻyildi. Fuqarolarimizning dunyoning turli mamlakatlariga bemalol chiqishlari uchun barcha imkoniyat va sharoitlar yaratildi. Shunday ekan, xorijda ishlash xohishingiz boʻlsa marhamat, tegishli idoralarga murojaat qiling, hujjatlaringizni rasmiylashtirib, shartnoma asosida ishga boring. Agar siz bunga amal qilsangiz, oʻz hayotingiz va sogʻligingiz xavfsizligini taʼminlagan boʻlasiz.

Rasul Xolmuradov,

tuman prokurorining katta yordamchisi.