9-fevral - buyuk bobokalonimiz Alisher Navoiy tavallud topgan kun

"Hayrat ul abror”

dostonida sabr talqini

Buyuk mutafakkir shoir, olim, musiqachi, rassom va davlat arbobi, oʻzbek adabiy tilining asoschisi Alisher Navoiy nazm va nasrda shunday bebaho asarlar yaratdiki, ustozi Abdurahmon Jomiy taʼriflaganidek "Turkiy tilda hech kim Navoiydek koʻp va xoʻp sheʼr aytmagan hamda nazm gavharlarini sochmagan edi”. Shu oʻrinda Yurtboshimiz I. Karimovning: "Agar bu ulugʻ zotni avliyo desak, avliyolarning avliyosi, mutafakkir desak, mutafakkirlarning mutafakkiri, shoir desak, shoirlarning sultonidir”, - degan fikrlari asoslidir. Zero, buyuk mutafakkirning bemisl ilmiy-ijodiy merosining har bir namunasida ifoda qilingan fikrlari bugungi kunda ham oʻzining yuksak qiymatini yoʻqotmagan.

Mutafakkirning "Hayrat ul abror” dostoni ibratli fikrlarga boyligi, mazmun-mohiyati jihatidan qimmatliligi bilan ahamiyatlidir. Zero, unda bitilgan 20 ta maqolatda koʻtarilgan masalalar barcha zamonlar uchun ham xosdir. Masalan, dostonning dastlabki maqolati - "Iymon sharhida” deb nomlanadi. Barchamizga maʼlumki, iymon hamma zamonlarda ham maʼnaviyatning ajralmas bir boʻlagidir. Navoiy iymonli insonga xos sifatlarni yozar ekan, koʻpchilik tomonidan javob topilmay kelayotgan bir savolga, yaʼni "Qanday insonni jamiyki ezgu hislatlarga ega inson deyishimiz mumkin?” - degan savolga javobni maqolatning 10-baytida keltirib oʻtadi:

Bas ani inson atagʻil beriyo,

Kim ishidir sabr ila shukru hayo.

Yaʼni, sen shunday odamni toʻgʻri, riyosiz deb bilgin, qachonki u sabr bilan shukru hayo bilan ish koʻrsa. Darhaqiqat, insonning hayot deb atalmish maskanida atrofidagilari tomonidan toʻgʻri, halol, asl inson, deya tan olinishi eng murakkab va mushkul ishdir. Bu nomga sazovor boʻlish uchun shoir nazdida insonlarda eng avvalo sabr boʻlishi lozim.

Alisher Navoiy tomonidan yuksak ardoqlangan Abu Lays Samarqandiy insonlarning yaxshi darajaga yetishishi haqida: "Bilgilki, banda yaxshilarning darajasiga aziyatlar va mashaqqatlarga sabr qilish bilan erishadi”, - deydi. Bu masalada ustoz-shogird munosabatlaridagi hamfikrlikni koʻrish mumkin.

Navoiy asarlarini oʻqir ekanmiz, unda bir-biriga zid boʻlgan obrazlarga duch kelamiz. "Hayrat ul abror”ning 25-bobida ham biri sabrli boʻlgan, ikkinchisi sabrsiz va shoshqaloq boʻlgan ikki hamroh hikoyati keltiriladi. Shoir hikoyatida hamrohlar yoʻlda bir toshga duch kelishadi. Toshning orqa tarafida bir yozuv boʻlib, unda xazina haqida gapirilgandi. Turli mashaqqatlarga dosh bergan odam xazinaga ega boʻlar ekan. Bu mashaqqatlardan yiroq yurishni istagan kishi uchun eng yaxshi narsa - sabr qilish ekanligi haqida quyidagi bayt keltiriladi;

Har kishi bu ranjidin oʻlsa yiroq,

Sabru qanoat boridin yaxshiroq.

Hikoyatda sabrli inson hamrohining boylik hirsida toshning tagini qazishga tushib ketganligini koʻrib, beparvo oʻtib ketadi va bir shaharga borib qoladi. U yerda darvozadan birinchi kirgan kishi ushbu mamlakatda podshoh boʻlishi belgilangan edi.

Boyagi sabrli inson ushbu mamlakatda shoh boʻlibdi. Sabrsiz, shoshqaloq inson esa ochkoʻzligi bois, koʻp ter toʻkib: "Kim behuda xomtama boʻlsa, u dunyoda doim azobda”, - degan yozuvgagina erishib, taʼmagirlikda xor-zor boʻlibdi:

Oni qanoat qilibon shahriyor,

Muni taʼma ranji qilib xor-zor.

Navoiy bu hikoyat orqali sabr insonni har qanday vaziyatda toʻgʻri yoʻlga boshlashini dalillaydi.

Navoiy asarining alohida bir bobida sabr timsoli boʻlmish Ayyub paygʻambar haqida hikoya qiladi. Bob soʻngida lirik chekinish sifatida yozilgan ikki-uch baytli soqiynoma shoirning sabrga boʻlgan munosabati va uning shaxsiyatidagi kuchli iroda sohibi ekanligini koʻrsatadi:

Bot boʻlu bir jom ila yetuk futuh,

Sabr esa Ayyubcha, yoʻq umri Nux.

Ushbu bayt tasavvufiy mazmunga ega. Shoir umrim Nux umricha boʻlmasa ham, sabrda Ayyubcha borman, deydi. Ayyub paygʻambar tasavvufda sabr timsolidir.

Shunga alohida eʼtibor qaratish kerakki, hazrat Navoiy sabrni iymonning ajralmas bir qismi, uning asosi deb talqin qilib qolmay, butun umr shoir oʻz hayotini sabr-qanoat tadarruklari ila ziynatlab yashagan sohir insondir.

Muxtasar qilib aytganda, Navoiy ijodi bir ummondirki, uning ummonidan bir qatra suv ichgan inson ushbu ijoddan bemisl ilhom, beqiyos maʼnaviy ozuqa olgandek boʻladi, goʻyo.

Uning ijod namunalarini teranroq oʻrgansak, bugungi kunimiz uchun ham ibratli boʻlgan, shaxs maʼnaviyati yuksalishiga, insonlarni ruhan poklanishga xizmat qiluvchi olam-olam maʼnolarni oʻqishimiz mumkin. Shu sababli ham gʻazal mulkining sultoni, oʻzbek tilining asoschisi boʻlgan Alisher Navoiy ijodining har bir baytini yoshlarga toʻgʻri tahlil va talqin qilib, toʻgʻri tushuntirish har bir oʻqituvchidan oʻz ustida tinmay ishlashni, izlanishni talab qiladi.

Iroda YaXShIMURODOVA,

Komila XUDOYBERGANOVA,

3-sonli Amudaryo akademik litseyi oʻqituvchilari.