TADBIRKORLIK RIVOJIDA YaNGI BOSQIÇ

Mamlakatimizda istiqlolning ilk yillaridan boşlab muhtaram Yurtboşimiz boşçiligida tadbirkorlikni rivojlantiriş, mulkdorlar safini kengaytiriş, kiçik biznes va xususiy tadbirkorlikni har tomonlama qöllab-quvvatlaşga alohida eʼtibor qaratilmoqda.

Jumladan, mustaqillik yillarida mamlakatimizda iqtisodiyotni liberallaştiriş, boşqaruvning bozor tamoyillari va mexanizmlarini joriy etiş, qulay işbilarmonlik muhitini şakllantiriş, kiçik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantiriş yölidagi ortiqça byurokratik tösiq va ğovlarni bartaraf etiş borasida tizimli işlar amalga oşirilmoqda.

2012-2014 yillarda xususiy mulk mavqeini oşiriş va uni himoya qiliş, işbilarmonlik muhiti va biznes yuritiş şaroitlarini yanada yaxşilaşga qaratilgan Özbekiston Respublikasining ön beşdan ortiq qonuni, jumladan, "Xususiy mulkni himoya qiliş va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari töğrisida”gi, "Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari töğrisida”gi, "Tadbirkorlik faoliyati sohasida ruxsat beriş tartib-taomillari töğrisida”gi, "Raqobat töğrisida”gi, "Oilaviy tadbirkorlik töğrisida”gi va boşqa qonunlar qabul qilindi.

Natijada kiçik biznes va xususiy tadbirkorlikning yalpi içki mahsulotdagi uluşi 2000 yildagi 31 foizdan bugungi kunda 56 foizga yetdi, iş bilan band aholining 77 foizi uşbu sohada mehnat qilmoqda.

Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 15-maydagi "Xususiy mulk, kiçik biznes va xususiy tadbirkorlikni işonçli himoya qilişni taʼminlaş, ularni jadal rivojlantiriş yölidagi tösiqlarni bartaraf etiş çora-tadbirlari töğrisida”gi Farmoni xususiy tadbirkorlikning iqtisodiyotdagi roli va örnini tubdan oşiriş, tadbirkorlik faoliyatini taşkil etiş yölidagi mavjud tösiq va çeklovlarni tugatiş, xususiy mulkning yalpi içki mahsulotda, jumladan, xorij sarmoyasi iştirokidagi uluşini izçil oşiriş uçun yanada qulay iqtisodiy, huquqiy şaroit va rağbatlar yaratişga qaratilgan.

Farmonga muvofiq xususiy mulk, kiçik biznes va xususiy tadbirkorlikning işonçli himoyasini taʼminlaş, ularning jadal rivojlanişi yölidagi tösiqlarni bartaraf etişning törtta asosiy yönalişi böyiça asosan joriy yilda amalga oşiriladigan öttiz uçta aniq çora-tadbirni közda tutuvçi kompleks Dastur tasdiqlandi.

Çora-tadbirlar Dasturida xususiy mulk va xususiy tadbirkorlikning jadal rivojlanişi uçun zarur şaroit va imkoniyatlar yaratiş, ularni taşkil etiş va faoliyatini yölga qöyiş tartibini yanada soddalaştiriş, maʼmuriy va jinoyat qonunçiligini liberallaştiriş hisobidan tadbirkorlikka yanada keng erkinlik berişga alohida eʼtibor qaratilgan.

Xususan, agar şaxs Özbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining 184-moddasida nazarda tutilgan jinoyatni (soliqlar yoki boşqa majburiy tölovlarni tölaşdan böyin tovlaş) ilk marotaba sodir etib, jinoyat aniqlangan kundan 30 kun davomida davlatga yetkazilgan zararni töliq qoplagan, penya va boşqa moliyaviy jarima turlarini tölagan bölsa, unga nisbatan jinoyat işi qözğatilmasligi va şaxs javobgarlikdan ozod etilişini nazarda tutuvçi tartib joriy etilmoqda.

Şuningdek, Jinoyat kodeksiga xöjalik yurituvçi subʼektlar mansabdor şaxslariga nisbatan ular tomonidan soxta bankrotlik va bankrotlikni yaşiriş orqali yetkazilgan moddiy zarar töliq qoplanganda ozodlikdan mahrum etiş şaklidagi jazo qöllanilmasligini nazarda tutuvçi qöşimçalar kiritiş közda tutilmoqda.

Tadbirkorlik tuzilmalari va boşqa nodavlat taşkilotlarida maʼmuriy-taqsimot va maʼmuriy-xöjalik vakolatlarini amalga oşiruvçi mansabdor şaxslar javobgarligini yumşatiş çoralari belgilandi. Jumladan, Jinoyat kodeksiga noqonuniy ravişda moddiy mukofot olganlik (tijorat porasi), vakolatlarini suiisteʼmol qilganlik va boşqa huquqbuzarliklar uçun nisbatan yumşoq jazo çoralarini nazarda tutuvçi alohida moddalar kiritiladi. Yuqorida körsatilgan huquqbuzarliklar natijasida yetkazilgan moddiy zarar töliq qoplangan holda ozodlikdan mahrum etiş şaklidagi jazo qöllanilmaydi.

Çora-tadbirlar dasturida xususiy tadbirkorlar manfaatlarini himoya qilişda sud organlari rolini kuçaytiriş nazarda tutilgan. Xususan, tadbirkorlik subʼektlari soliq va bojxona qonunçiligini buzganligi munosabati bilan ularning mulkini musodara qiliş, tölovçi tomonidan eʼtiroz bölganda, qöşimça hisoblangan bojxona tölovlarini undiriş faqat sud qarori bilan amalga oşiriladi. Xöjalik sudlariga nazorat qiluvçi organning şikoyat qilinayotgan harakati (qarori) ijrosini töxtatib turiş huquqi beriladi, xöjalik sudlari tomonidan daʼvo arizasini körib çiqişga qabul qiliş va işni sud muhokamasiga tayyorlaş töğrisidagi ajrim çiqariş muddati 10 kundan 5 kungaça qisqartirildi.

Tadbirkorlik subʼektlarini davlat röyxatiga oliş va hisobga qöyiş Özbekiston Respublikasi interfaol davlat xizmatlari Yagona portaliga integratsiya qilingan internet tarmoğida avtomatlaştirilgan tadbirkorlik subʼektlarini davlat röyxatiga oliş va hisobga qöyiş tizimi orqali 24 soat uzluksiz amalga oşiriladi.

Davlat xizmatlaridan foydalanişda byurokratik tösiqlarni bartaraf etiş, oçiqlik va şaffoflikni taʼminlaş, arizaçilarning xizmat körsatiş töğrisida qaror qabul qiluvçi mansabdor şaxslar bilan bevosita aloqasini istisno qiliş maqsadida bugungi kunda turli idoralar qoşida faoliyat yuritayotgan, alohida davlat xizmatlari körsatayotgan "bir darça” xizmatlarining örniga tuman (şahar) hokimliklari huzuridagi tadbirkorlik subʼektlarini röyxatga oliş inspektsiyalari negizida "bir darça” tamoyili asosida tadbirkorlik subʼektlariga davlat xizmatlari körsatiş Yagona markazlari taşkil etiladi.

Farmon bilan tasdiqlangan çora-tadbirlar Dasturida xöjalik yurituvçi subʼektlar faoliyatini tekşirişni yanada tartibga soliş hamda tadbirkorlik faoliyatiga tösqinlik qilganlik va noqonuniy aralaşganlik, xususiy mulkdorlar huquqlarini buzganlik uçun davlat, huquqni muhofaza qiliş va nazorat qiluvçi organlar mansabdor şaxslarining javobgarligini oşiriş, jumladan, jinoiy javobgarlikni joriy etiş öta muhim ahamiyat kasb etuvçi vazifa sifatida belgilangan.

2015 yilning 1-iyulidan boşlab rejali tekşiruvlar ötkazişning yagona tartibi va davriyligi joriy etiladi. Mazkur tartibga köra, mikrofirmalar, kiçik korxonalar va fermer xöjaliklari faoliyati böyiça barça tekşiruvlar rejali asosda tört yilda bir martadan köp bölmagan, boşqa xöjalik subʼektlarini tekşiriş uç yilda bir martadan köp bölmagan muddatda va faqat Özbekiston Respublikasi Nazorat qiluvçi organlar faoliyatini muvofiqlaştiruvçi respublika kengaşi qarori bilan amalga oşiriladi. Ayni paytda moliyaviy-xöjalik faoliyati bilan boğliq bölmagan rejali tekşiruvlarni amalga oşiriş muddati 30 kalendar kunidan 10 kungaça qisqartirilmoqda.

Farmonda Özbekiston Respublikasi Boş prokuraturasi, Adliya vazirligi, Oliy sudiga manfaatdor tuzilmalar bilan birgalikda tadbirkorlik faoliyatiga tösqinlik qilgani va noqonuniy aralaşgani uçun davlat, huquqni muhofaza qiliş va nazorat qiluvçi organlar mansabdor şaxslarining javobgarligini kuçaytiriş böyiça aniq çora-tadbirlar işlab çiqiş va qabul qiliş topşirildi.

Nazorat qiluvçi, huquqni mu-hofaza qiliş va boşqa davlat organlarining tadbirkorlik faoliyati erkinligini himoya qiliş sohasidagi qonunçilikni köp marotaba buzgan mansabdor şaxslariga nisbatan jinoiy javobgarlik çoralari qöllaniladi.

Şu bilan birga, davlat organlari, fuqarolarning özini özi boşqariş organlarining noqonuniy harakatlari yoki ularning mansabdor şaxslari harakatlari (harakatsizligi) natijasida tadbirkorlik subʼektiga yetkazilgan zararni, jumladan, boy berilgan foydani töliq qoplaş mexanizmini joriy etiş nazarda tutilmoqda.

Özbekiston Respublikasi Prezidentining qabul qilingan Farmoni ijrosini taʼminlaş kiçik biznes va xususiy tadbirkorlikni jadal rivojlantiriş uçun yanada qulay şaroitlar yaratiş, biznes muhitni yaxşilaş, Özbekiston iqtisodiyotiga mahalliy va xorijiy investitsiyalarni yanada keng jalb qiliş, yangi iş örinlari yaratiş, pirovardida, xalqimiz farovonligini yuksaltiriş imkonini beradi.

Ö.ÖRAZMETOV, tuman Davlat soliq inspektsiyasi boşliği örinbosari.