AYoLIMIZ VA BOLAMIZ TAʼMINOTI UÇUN MASʼULMIZ!

Pasululloh sallallohu alayhi vasallam: “Har biringiz bir rahbarsiz va qöl ostingizdagilar haqida masʼulsiz”, deb marhamat qildilar (Buxoriy rivoyati).

Umar ibn Xattob roziyallohu anhu katta mujtahid olim, ötkir aqlli siyosatçi, tadbirkor va zabardast jamiyat rahbari bölişlari bilan birga, yana boşqa köp fazilatlarga ham ega edilar. Bu sifatlar har kimda ham bölavermaydigan, baʼzilarda bölsa ham, mansabga mingaç, yöqolib qoladigan sifatlardir. Ana şunday sifatlardan biri tanqidni kötara oliş va xatoni tan oliş sifatidir. Yana, u kişi taşabbuskor va masʼuliyatni çuqur his qiladigan inson bölganliklari tufayli heç kimga bildirmay, keçalari odamlarning hollaridan xabar olişni ham birinçi bölib yölga qöydilar. Bu işlarga masʼul kişilar tayinlangan bölişiga qaramay, u kişi keçalari özlarini tanitmasdan, xalqning holidan xabar olar edilar. Bu sohada juda ham köp işlar qilgan.Ularning köpçiligi işonçli roviylar orqali rivoyat qilingan.

Bir ayolning ovqat topa olmaganidan qozonga suvning özini quyib, tagiga olov yoqib:

– Sabr qilinglar, hozir taom pişadi, – deya bolalarini uxlatişga urinayotganligini kördilar. Xalifa darhol orqalariga qaytib, Baytulmoldan bir qop taomni ajratib, hamrohlaridan qopni orqalatib qöyişda yordam söradilar. Hamrohlari:

– Ey möminlar amiri, ijozat bering, yukni men kötarib boray, – dedi. Şunda hazrati Umar roziyallohu anhu:

– Agar qiyomat kuni öşa oilaning oç qolganligi gunohini ham mening örnimga sen kötaradigan bölsang, bu yukni kötar, bölmasa özimga qöyib ber, özim kötaray, – dedilar. Söngra qopni özlari kötarib olib bordilar.

Islom ahli poytaxti bölmiş Madinai Munavvara şahriga savdogarlar karvoni kelib tuşdi. Karvonda ayollar, yoş bolalar ham bor edi. Xalifa Umar roziyallohu anhu sahobalardan Abdurahmon ibn Avf roziyallohu anhuga:

– Karvondagilarni qöriqlaşga vaqting bormi? – dedilar. Ikkovlon keçasi bilan karvondagilarni qöriqlab, namoz öqib çiqdilar. Umar roziyallohu anhu yoş bolaning yiğisini eşitib, öşa tomonga bordi va uning onasiga:

– Allohdan qörq! Gödagingga yaxşi qara! – deb, ortiga qaytdi. Bola yana yiğlaşda davom etdi. Umar roziyallohu anhu yana uning onasi oldiga qaytib kelib:

– Allohdan qörq! Gödagingga yaxşilik qil! – deb, ortiga qaytdi. Tun oxirlab qolganda yana bolaning yiğisini eşitgan xalifa haligi onaning oldiga borib,

– Şöring qurisin. Yaxşi ona emasga öxşaysan. Keçasi bilan öğling tinçima-di-ya! – dedi.

Qarşisida turgan odam hazrati Umar roziyallohu anhu ekanligini bilmagan ona xuddi qorovulga gapirayotganday:

– Ey Allohning bandasi, keçasi bilan meni tinç qöymading. Axir men uni kökrakdan ajratmoqçiman. U bölsa könmay, injiqlik qilmoqda, – dedi.

– Nima uçun? – dedi Umar roziyallohu anhu.

– Çunki Umar faqat kökrakdan ajratilgan bolalarga nafaqa tayin qilgan, dedi ayol.

– Bolaning yoşi qança böldi? – dedi Umar.

– Falon oylik böldi, – dedi ayol. Umar roziyallohu anhu:

– Uni kökrakdan ajratişga şoşilma, – dedi va orqasiga qaytib ketdi. Söngra xalifa borib, bomdod namoziga imomlikka ötdi. Namozdagi odamlar uning yiğisidan qiroatini ajrata olmadilar. Bölib ötgan hodisadan qattiq taʼsirlangan xalifa yiğlab turib, namoz öqir edi. Namozni öqib bölib, salom bergandan söng:

– Umarning şöri qurisin! Musulmonlarning qançadan-qança bolalariga zulm qilibdi, – dedi va jarçini çorlab:

– Bolalaringizni kökrakdan ajratişga şoşilmanglar! Biz Islomda har bir tuğilgan bolaga nafaqa beramiz! – deb jar solişga amr etdi. Bu haqda boşqa yurtlarga ham farmon yubordi.

Hofiz Abu Yaʼlo Şaʼbiydan, u kişi Masruqdan şunday rivoyat qiladilar: Umar roziyallohu anhu xalifalik davrida Pasululloh sallallohu alayhi vasallamning minbarlariga çiqib:

– Ey odamlar! Ayollarning mahrini juda oşirib yubordingiz-ku! Pasululloh sallallohu alayhi vasallam va u kişining sahobalari mahrni tört yuz dirhamdan oşirmas edilar, undan ham oz bölar edi. Agar mahrni ziyoda qiliş Allohga taqvo yoki karamli iş bölganida, ulardan ötib keta olmas edingiz. Heç kim bir ayolning mahrini tört yuz dirhamdan ortiq qilganini bilmayin! – dedi-da minbardan tuşdi.

Qurayşlik bir ayol uning yöliga köndalang çiqdi-da:

– Ey möminlar amiri, odamlarni ayollarning mahrini tört yuz dirhamdan ortiq qilişdan qaytardingmi? – dedi.

Umar: “Ha” dedi. Ayol:

– Allohning Qurʼonda tuşirgan hukmini eşitmaganmiding? – dedi. Umar: U qanday hukm ekan? – deb söradi. Şunda ayol:

– Allohning “... va ularning biriga haddan ziyod mahr bergan bölsangiz ham...! degan oyatini eşitmaganmisan?!” – dedi.

Umar:

– Parvardigor, Özing keçir! Odamlar Umardan köra faqihroqdirlar, – dedi-da, qaytib borib, yana minbarga çiqib:

– Ey odamlar, men sizlarga ayollarning mahrini tört yuz dirhamdan ortiq qilmaslikni amr qilgan edim. Endi kim öz molidan qança xohlasa, beraversin. Umar xato qildi. Ayol kişi töğri aytdi, dedi.

Manba asosida, “Yusuf eşon bobo” jomeʼ masjidi

imom-xatibi Abdurahmon Matsapoyev tayyorladi.