NAVOIY VA BOBUR: HAR SATRIDA HIKMAT YaŞIRIN

Ajdodlarimizning tafakkur qudrati mahsuli bölgan, maʼnaviy qadriyatlarimiz asosini taşkil qiluvçi asarlar boqiylikka daxldordir. Vaqt ötişi bilan avval mangulikka mansub körilgan köp narsalar tanazzulga uçraydi, lekin boqiy asarlar asrlar oşa yoğdularini taratib, insoniyatning maʼnaviy-aqliy, axloqiy kamolotiga xizmat qilib kelaveradi.

Maʼlumki, eʼtiqod tuyğulari, yaxşi xulq yoki yaxşi odat malakalari inson bilan birga tuğilmaydi. Ularni jamiyat va odamlar tarbiya jarayonida kamolga yetkazadilar.

Ana şu yölda bizga rahnamolik qiluvçilar, özlarining ölmas asarlari bilan avlodlarning hayot yölida mayoq vazifalarini bajaruvçi buyuk ustozlarimiz, şubhasiz, A.Navoiy va Z.M.Bobur hisoblanadi. Bu mutafakkirlar dahosi faqat aql-idrok, tafakkur kuçi bilan anglab yetiladigan maʼnaviyat oftoblaridir. Har qaysi ijodkor Navoiy va Bobur zakosining millatparvarlik, vatanparvarlik mohiyatini anglab yetganidan keyingina öz badiiy kaşfiyotlari uçun yöl oça oladi. Çunki, bu daholarni anglaş – hayotni, jamiyat voqea-hodisalarini, inson qalbini idrok va ifoda etişning yuksak çöqqisidir, sanʼatning asl xalqçilligini taʼkidlaş demakdir.

Adabiyot, söz sanʼati xalq dard-taşvişlarini, quvonçlarini badiiy haqiqatga aylantiriş bilan birga millat didini yuksaltirişga, estetik saviyasini kamol toptirişga xizmat qiladi. Navoiy va Bobur öz ijodlarida ana şu vazifani bekamu köst bajariş baxtiga muyassar bölganlar. Navoiy inson avlodini umrni bir maqsadga intilmasdan, öz iqtidori va imkoniyatlari doirasida kamolot bosqiçini közlamasdan keçirişning alamli oqibatlari töğrisida:

Birovkim – jahondin kerak kom anga,

Emas yaxşi – bir yerda orom anga.

satrlari bilan ogoh etib, ularni umr boğidan mumkin qadar sara mevalar undirişga, maqsad yölida sobitqadam bölişga, tinimsiz izlaniş va intilişga daʼvat qildi.

U "Badoyeʼ ul-bidoya” devoni deboçasida insonning bunyodkorlik dahosi, tafakkur zakovati va fidoyi tabiatiga quyidagi satrlarida ayrim talablarini qöygan edi:

Ranj körmay kişi toparmu faroğ,

Köngli örtanmayin yonarmu çaroğ?

Tuxm yerga kirib – çeçak böldi,

Qurt jondan keçib – ipak böldi.

Lola tuxmiça ğayrating yöqmu,

Pilla qurtiça himmating yöqmu?

Inson zotidan bölmagan ongsiz-idroksiz mavjudot bilan öz kuç-qudratini taqqoslab körişga daʼvat qilmoqda buyuk şoir. Insonning ongli mehnati, aniq, uluğ maqsadni közlagan faoliyati zaminidagi möʼjizakor imkoniyatlari haqida, undan foydalanmaslik oqibatlari haqida kuyinib sözlamoqda: "Axir sen, ilohiy qudratning eng aziz va mukarram, uluğ va qudratli, eng gözal va benazir ehsonisan – inson degan noming bor, to tirik ekansan, insonlik nomiga munosib ğayrat va himmat körsat!”

Navoiy yana bir şohbaytida inson mehnatining şarofat va xosiyatlarini ilohiy qismatning xohiş-irodasi deb biladi.

Tengri ehsoniğa şod ölğon – qilur,

Özni şod-u mehnatidan elni ham.

Bu baytning mazmuni ommalaşib yoşlarimiz özlariga şior qilib olişlari lozim bölgan "odam farzandi faqat özi uçun yaşamaydi”, degan hikmatli sözlarga köçgan.

Zahiriddin Muhammad Bobur şeʼriyatida ham inson kamolotidagi axloqiy va maʼnaviy masalalarga keng örin berilgan. Şoir insonni uluğlaydi, unga hurmat nazari bilan qaraydi. Inson qadr-qimmatini yuqori kötaradi. U döstlik, birodarlik, Vatanga sadoqat kabi sifatlarni olqişlaydi. Boburning fikriça xasislik, xudbinlik, riyokorlik kabi yaramas illatlar insonni halokatga yetaklaydi. U kişining hayoti yaxşilik, muruvvat, oliyjanoblik, töğrilik kabi oliy maqsadlarga qaratilişi kerak, deb biladi. U mansab va davlatga erişib ğururlanmaslik, kamtarin böliş kabi insoniy fazilatlarni kamol toptirişga undaydi. Ota-ona bilan farzand örtasida mehr-muhabbat, qadr-qimmat, ehtirom kabi xislatlar barqaror bölişini istaydi:

Otani çunki qibla debturlar,

Qibla yangliğ anga nazar qilğil.

Bobur axloqiy tarbiya masalasiga alohida eʼtibor bergan. Şoirning maʼnaviy-falsafiy qaraşlarini va ijtimoiy mavzularga bölgan munosabatini aniqlaşda, uning ayniqsa, muammolarini örganiş katta ahamiyatga egadir:

Xulqingni rost qilğil har soriğakim borsang,

Ahsanta der bori el gar yaxşi ot çiqorsang.

Boburning bu muammosi zamiridagi mazmun va insoniy his-tuyğular uluğ söz sanʼatkori tomonidan yuksak mahorat bilan ifoda etilgan. Şoir haqiqiy inson nomiga ega böliş uçun axloqning barça normalariga rioya qiliş kerakligini, şundagina kişi el hurmati va baxtga sazovor bölişini uqtiradi.

Umuman, uluğ bobokalonlarimiz A.Navoiy va Z.Boburlarning şeʼriyati özining janr xususiyatlari, mavzu doirasi, hayotiy falsafasi va badiiy jilosi bilan özbek mumtoz adabiyotining nodir namunalarini taşkil qiladi. Ularda hayot va insonni qadrlaş, gözallikdan bahramand bölişga intiliş haqida nafaqat orif insonning, balki mualliflarning ham şaxsiy qaraşlari öz aksini topgan. Şuning uçun ham Navoiy va Bobur şeʼriyatini u zotlar yaşab ötgan murakkab davrning öziga xos badiiy közgusi deyiş mumkin.

Özlarining sermazmun va barakali ijodlari bilan jahon madaniyatiga ulkan hissa qöşgan bu buyuksiymolarning asarlari hamişa hammamiz, ayniqsa özlarini komil insonlar darajasiga yetkazişni istagan yoşlarimiz uçun hayot maktabi vazifasini ötaydi.

Ahmad NAFASOV,

"Jayxun ilhomlari” NNT raisi.

(Foto - http://turkistonpress.uz)