Kim edigu kim böldik?

Mamlakatimiz bundan yigirma uç yil oldin öz mustaqilligini eʼlon qilib, tarixiy taraqqiyotining yangi bosqiçiga qadam qöydi. Bosib ötilgan murakkab, şu bilan birga, şarafli yölimizga nazar taşlar ekanmiz, ijtimoiy-iqtisodiy ahvolni yaxşilaş borasida ötgan qisqa davr – yigirma uç yil davomida juda katta hajmdagi işlar amalga oşirilganiga guvoh bölamiz. Iqtisodiyotimiz va hayotimiz darajasi jadal surʼatlar bilan rivojlanayotgani, har bir sohada yuksak çöqqilarni qölga kiritayotganligimiz buning yaqqol dalilidir. Biz öz oldimizga qöyayotgan maqsad esa barçamizga yaxşi maʼlum – bu zamonaviy rivojlangan demokratik davlatlar qatoriga kiriş, xalqimiz uçun munosib turmuş şaroiti yaratiş va uning jahon hamjamiyatida munosib örin egallaşini taʼminlaşdan iborat.

Erişilgan yutuq va marralarimizni xolis va munosib baholaş uçun avvalambor mamlakatimiz mustaqillikning dastlabki yillarida qanday murakkab vaziyatda bölganini esga olişimiz va özimiz aniq tasavvur etişimiz zarur. Heç kimga sir emaski, sobiq şöro davrida barça ittifoqdoş respublikalar qatori bizning mamlakatimizdagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat juda tang ahvolda edi. Mamlakatning taʼlim tizimida ahvol juda açinarli bölib, jumladan örta-maxsus kasb-hunar taʼlimi tizimidamuammolar köp edi. Öşa davrlarda örta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalari soni nihoyatda kam bölib, ulardagi moddiy texnik baza ham noçor ahvolda edi. Yoşlarning asosiy qismi 11 yillik umumtaʼlim maktablarida tahsil olib, faqat umumiy örta taʼlim şahodatnomasi bilan kifoyalanar edi xolos. Bu öz navbatida yoşlarning mehnat bozorida öz örnini topişida katta muammolarni keltirib çiqarar edi. Mavjud muammolarni bartaraf qiliş borasida Mustaqilligimizning dastlabki yillaridanoq taʼlim tizimini tubdan isloh qiliş böyiça keng kölamdagi işlar amalga oşirildi.

Mamlakatimizdagi kadrlar tayyorlaş tizimining asosiy tarkibiy qismlarini tubdan modernizatsiya qiliş uçun 1997-yil 29-avgustda "Taʼlim töğrisida”gi Qonun va Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi qabul qilindi.

Kadrlar tayyorlaş milliy dasturida asosiy eʼtibor odamlarning, birinçi navbatda yoşlarning ongida demokratik qadriyatlarni mustahkamlaşga, öz fikriga ega bölgan, har tomonlama yetuk va mustaqil fikrlaydigan şaxslarni şakllantirişga qaratilgan.

Şu boisdan mamlakatimizda 12 yillik bepul majburiy taʼlim joriy qilindi. Bunday taʼlim tizimining yaratilişi mavjud umumtaʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvçilarini kasb-hunar kollejlari va akademik litseylarga töliq qamrab olişni, muhimi, ularning maʼlum bir kasb-hunar egalari bölişini taʼminlab bermoqda. Bu hozirgi mehnat bozorida yoşlarning mutaxassisliklari böyiça iş bilan taʼminlanişiga katta imkoniyat yaratib bermoqda. Kasb-hunar kollejlari va akademik litseylar bitiruvçilari bandligini taʼminlaş davlat siyosati darajasiga kötarilganligi kelajagimiz egalari bölgan yoşlarga qaratilayotgan eʼtibor samarasidir.

Prezidentimiz taʼkidlaganidek, heç şubhasiz aytiş mumkin - bugungi kunda ona yurtimizda dunyodagi boşqa mamlakatlarning havasini tortayotgan zamonaviy taʼlim va tarbiya tizimi, öquv maskanlari barpo etilgan. Yoşlar töqqiz yillik umumtaʼlim maktablarini bitirib, eng zamonaviy litsey va kollejlarda 3-yil davomida tahsil oladi. Bu öquv yurtlari eng ilğor ilm-fan va taraqqiyot sirlarini özlaştirişga, 2-3 ta kasb-hunarni, xorijiy tillarni, Internet va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini puxta egallaşga imkoniyat yaratdi va bugungi zamon talabiga javob beradigan yetuk mutaxassislarni tayyorlamoqda.

Tumanimizda mustaqillikka erişgan dastlabki yillarda bor-yöği 3 ta hunar-texnika bilim yurti mavjud bölib, ulardagi mutaxassislar tayyorlov yönalişlari ham çegaralangan edi. Ulardagi pedagog xodimlar soni 102 nafarni, ularning 1 yillik iş haqi esa 146 ming 880 sömni taşkil qilar edi.

Hozirgi kunda tumanimizda mavjud 8 ta kasb-hunar kolleji va 1 ta akademik litsey binolarining 6 tasi istiqlol şarofati bilan bunyod qilindi. Şu jumladan Amudaryo akademik litseyi, Manğit iqtisodiyot, Melioratsiya va suv xöjaligi, Transport, Xizmat körsatiş va servis hamda Dörman qişloq xöjalik kasb-hunar kollejlari binolari qurilişi va moddiy texnika bazasini mustahkamlaş uçun davlat byudjetidan 13 mlrd. 671 mln. söm mablağ sarflandi. Bundan taşqari, Amudaryo qişloq xöjaligi kasb-hunar kollejiga Yaponiya loyihasiga asosan 1 mlrd. sömlik, Dörman qişloq xöjalik kasb-hunar kollejiga Polşa loyihasiga asosan 289 mln. 500 ming sömlik, Xizmat körsatiş va servis kasb-hunar kollejiga Germaniya loyihasiga asosan 380 ming yevro miqdorida zamonaviy jihozlar va asbob-uskunalar örnatildi. Sobiq şörolar davridan mavjud bölgan 3 ta hunar-texnika bilim yurtidagi şart-şaroitlar tubdan özgartirildi. Moddiy texnika bazasini mustahkamlaş uçun davlat byudjetidan 3 mlrd. 975 mln. söm mablağ sarflanib, rekonstruktsiya qilinib kasb-hunar kollejiga aylantirildi.

Tumandagi örta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalarida faoliyat olib borayotgan435 nafar pedagog xodimlar 8564 nafar öquvçilarga taʼlim-tarbiya berişmoqda. Ularning 1 yillik iş haqi 5 mlrd. 760 mln. sömni taşkil qiladi. Mustaqillik yillarida tumanda örta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalarida 11ta mutaxassisliklar böyiça kadrlar tayyorlangan bölsa, bugungi kunda esa 36 ta mutaxassislik böyiça örta maxsus maʼlumotli kadrlar tayyorlanmoqda.

Davlatimiz rahbarining "Biz kimmiz, qanday uluğ ajdodlarning vorislarimiz?” degan savoli har birimizni öylantirmoği lozimligi haqidagi daʼvati hayotda özining amaliy tasdiğini topmoqda. Yurtimiz azaldan dunyo ilm-faniga beqiyos hissa qöşgan allomalar vatani hisoblanadi. Biz buni tumanimiz misolida köradigan bölsak, keyingi yarim asrda 200 nafardan ziyod olimlar, akademiklar, fan nomzodlari, mehnat qahramonlari ösib, kamol topdilar. Ular qatoriga Muxtor Saidov, Ismoil Begimov, Pirmat Şermuhammedov, Safo Matçonov kabi olimlarni qöşişimiz mumkin. Mana şu misollar orqali ham biz tumanimizning ilmiy salohiyatini bilişimiz mumkin. Ularga izdoş şogirdlar tayyorlaş masalasi hayotiy zaruratga aylangan bir paytda, tuman hokimligining 10 yillik izlanişlari natijasida Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 29-oktyabrdagi "Umumiy örta va örta maxsus, kasb-hunar taʼlim tizimiga izçil ötişni taʼminlaşga doir qöşimça çora tadbirlar töğrisida”gi 473-sonli qarori hamda Özbekiston Respublikasi Oliy va Örta maxsus taʼlim vazirligining 2008-yil 22 apreldagi 57-sonli buyruği asosida Amudaryo tumanida akademik litsey taşkil etildi. Amudaryo akademik litseyining faoliyatini kuzatadigan bölsak, ötgan davr mobaynida xalqaro tanlov, bir qator respublika miqyosidagi körik-tanlovlar sovrindorlari yetişib çiqdi. Ötgan davr mobaynida akademik litseyni jami 596 nafar öquvçilar tamomlab, şundan 248 nafari oliy taʼlim muassasalarida öqişni davom qildirmoqda. Bu örtaça 42 foizni taşkil qilib, yaqin kelajakda bu körsatkiçni 60-70 foizga yetkaziş böyiça çora-tadbirlar belgilangan.

Örta maxsus kasb-hunar taʼlim tizimida yölga qöyilgan "Barkamol avlod” sport öyinlari yoşlar hayotida katta ahamiyat kasb etmoqda. Yoşlarning sportga mehr qöyib, xalqaro olimpiada öyinlarining barça belgi-alomatlarini özida mujassam etgan "kiçik Olimpiada”ning taşkil etilişi yoşlarni irodali, har qanday sinov va qiyinçiliklarni yengib ötişga qodir şaxslar sifatida tarbiyalaşda muhim ahamiyat kasb etadi. 2014-yil Namanganda ötkazilgan "Barkamol avlod” sport öyinlarida tumanimizdan uç nafar sportçi qatnaşiş imkoniyatini qölga kiritişdi.

Bundan taşqari, örta maxsus kasb-hunar taʼlimi tizimi öquvçilarining fanlar böyiça xalqaro va jahon olimpiadalarida muvaffaqiyatli qatnaşişlari asnosida bu borada qilingan işlar samarasi yaqqol körinadi. Tumanimiz kasb-hunar taʼlim tizimi öquvçi-yoşlaridan 2011-2012 öquv yilida Fan olimpiadasining Özbekiston Respublika bosqiçida 5 nafari, 2012-2013 öquv yilida 8 nafari, 2013-2014 öquv yilida esa 9 nafarining iştirok etişi bu boradagi islohotlarning izsiz ketmayotganligidan dalolat beradi. Bundan taşqari, tumanimiz öquvçi-yoşlarining Respublika miqyosida ötkazib kelinayotgan körik-tanlovlar va musobaqalardagi iştiroklarini sanab ötiş joiz. 2010-2011 öquv yilida Amudaryo akademik litseyi öquvçi-yoşlaridan iborat "Qalqon” jamoasi "Siz qonunni bilasizmi?” körik-tanlovning Özbekiston Respublikasi bosqiçida iştirok etib, faxrli III örinni egallaşdi. 2011-2012 öquv yilida "Şunqorlar” harbiy sport musobaqalarida Amudaryo akademik litseyining "Sardor” jamoasi Qoraqalpoğiston Respublikasi bosqiçida faxrli I-örinni egalladi.2012-2013 öquv yilida uşbu jamoa "Yoş çegaraçilar” harbiy sport musobaqalarining Özbekiston Respublikasi bosqiçida iştirok qilib, faxrli III örinni egalladi. Joriy yilda ham Amudaryo maişiy xizmat körsatiş kasb-hunar kolleji jamoasi Respublika bosqiçida iştirok qilib, keyingi bosqiçga yöllanma oldi.

Qisqa qilib aytganda, tumanimiz örta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalarida bugungi kunda kasb-hunar sirlarini mukammal egallaşga intilayotgan qiziquvçan, iqtidorli öğil-qizlar taʼlim-tarbiya olib, kamolga yetişmoqda.

Otabek YÖLDOŞOV,