QIZ UZATDIK EPLI (SEPLI)GINA

Qiz bolani ota-ona koʻnglining gavhari, deyishadi. Shundanmikan, qiz farzandi bor oilada fayz-tarovat, dasturxonda baraka bor. Qiz bolaning qadami yetgan joyda goʻzallik, saranjom-sarishtalik hokim. Qizlariga mehri payvast otalar ularni "ona qizim”, "uyimning farishtasi”, "aziz mehmon qizim”, - deb erkalashlarida olam-jahon hikmat mujassam. Ayniqsa, otalar qizlarining koʻngillarini ranjitmaslikka intilishadi, avaylab-asrashadi. Koʻngil gavhari, deyishlarining boisi ham shundadir, balki.

- Qizlarim – mehmonlarim, - derdilar rahmatlik otam, - mehmon esa otamday aziz, - deb qoʻshib qoʻyardilar.

Onam esa bir gapni koʻp takrorlardilar:

- Qiz bolaning koʻngli yarim boʻladi, qiz bolani ranjitish – ota-onaning dilini ogʻritishday gap, - deya oʻgʻillari zimmasiga masʼuliyat yuklardilar.

"Koʻngil gavhari”, "ona qizim”, "uyimning aziz mehmoni”, deb taʼrif berilgan, ota-ona tomonidan beqiyos mehr bilan siylanguvchi qizjonlarimizni bir kuni ulgʻaytirib, qaddi-boʻyini, xulq-atvorini bezab, oʻzga bir xonadonga uzatib yuboramiz. Endi u oilamiz uchun yanayam aziz mehmonga aylanadi. Balki oʻz onasiga nisbat berib, "onajon qizim”, deb erkalab oʻstirgan otalar shuning uchun ham qiz farzandlariga mehrlari boʻlakchadir. Oʻzga xonadonga uzatilib ketayotgan "mehmon qizi”ning koʻnglini sinirmaslik uchun ota-onaning joni halak. Qizining balogʻatga yetganidan quvonib, boʻy yetgan qizini epligina-sepligina, qilib uzatish taraddudiga tushishadi. Har gal duoga qoʻl ochganlarida: "Qizimga yaxshi joylardan ato et, xudoyim”, - deya iltijo qilishadi.

... Qiz uzatdik, Talabalikdagi dugonam Tojixon Gʻazalkentdan Bekobod shahriga Asal qizini uzatdi. Jonajon doʻstlardan bir-ikkitamiz toʻyga bordik. 2011-yilning kuzida boʻlgan bu toʻyning kelinning seplarini joʻnatish marosimida hammani hayron qoldiradigan bir holat meni hayajonlantirib yubordi. Kelinning seplari yuklangan yuk mashinasi ortidan bitta "Damas” avtomobili ham yoʻlga tusha boshladi. Razm solsam, mashina ichi toʻla kitob. Shu koʻchadan oʻtayotgan bironta tadbirkorning yukidir, degan xayolda eʼtibor qilmadim. Lekin ichkaridan "hay-hay”lagancha chiqib kelgan kelinning xolasi: "Entsiklopediyalarini ham yuklashsin”, - desa hamma qotib qoldi, goʻyo.

- Bularni necha yildan beri yigʻaman, - izoh berdi dugonam. – Milliy Entsiklopediyaning har bir chiqqan tomini olib qoʻyaverdim. "Uy-roʻzgʻor entsiklopediyasi”, "Tibbiyot entsiklopediyasi” "Islom entsiklopediyasi” – barcha entsiklopedik adabiyotlar mening sovgʻam. Dadasi esa jahon klassik adabiyoti namoyandalarining toʻliq asarlari toʻplamini hadya qildilar. Asal juda kitobsevar.

Birov: "qizingiz borgan joyida kitob oʻqib oʻtirarkan-da”, - deb kesatdi. Birov Tojixonning bu ishini maʼqulladi. Yana kimdir: "shuncha kitobning puliga falon davlatda ishlab chiqarilgan mebelni olish mumkin”, - dedi. Yana kimdir: "kitobni bezak uchun olishadi, oʻzini oʻqimishli koʻrsatib”, - deya kuldi. Lekin biz bilgan Tojixonning qizi Asal uchun kitob har qanday boylikdan-da ustun ekanligini ich-ichimdan his etib turganim uchun:

- Tojixonning qiziga qilgan sepining eng aʼlosi ham shu boʻldi, - dedim sobiq kursdoshlarga.

Xuddi shunga oʻxshash voqea haqida yaqinda televideniye orqali berilgan koʻrsatuvga ham guvoh boʻlib, qalbim nurga gʻarq boʻldi goʻyo.

Samarqandda qiz uzatildi. Kelinning sepini kuyovnikiga olib kelib tushirishayotganlarida bir sandiqning ogʻirligidan hamma hayratlandilar. Kelinning sandigʻi odatda bunchalik ogʻir boʻlmasdi, bemalol ikki kishi koʻtarib ketaverishardi. Lekin bu sandiqni ikki kishi oʻrnidan zoʻrgʻa jildirishdi.

- Bu kelinga tegishli emas, sandiqlar adashtirib yuborilgan, - degan faraz bilan ortga qaytarmoqchi boʻlishdi. Lekin "sandiq kelinniki”, deganlaridan soʻng zil-zambil bu yuk kuyovning uyiga olib kirildi. Maʼlum boʻlishicha sandiq toʻla kitob ekan...

Koʻp bora qiz uzatdik: qoʻshni qizni, qarindosh qizni, mahalladosh, ovuldosh qizlarni... uzatdik. Qaysiki qiz uzatish toʻyiga borsak-da, kelin qizning sepidan soʻz ochildi:

- Sof xitoy chinnilaridan falon jamlanma qildim, qizimga.

- Tilla zanjirning undogʻidan qildim. Sirgʻa-uzugini juft qilib berdim, mebelning eng yaxshisini tanlab oldim...

Xullas, kelinning sepi anvoyi, koʻrib lol qolish darajasida. Narxlari osmondan. Lekin hech bir ota-ona qizimni falon oʻqishda oʻqitdim yoki unga falonday hunarlarni oʻrganishi uchun sharoit yaratdim, deb maqtanmaydi. Maqtana olmaydi. Chunki ota-onalari erkalatib oʻstirgan koʻpchilik "ona qizlar”imiz koʻylagining etagini tikdirish uchun ham chevarga yugurishadi. Non yopish, har xil pishiriqlar tayyorlash, mehmon kutish tugul oddiy xamir qorishning uddasidan chiqolmaydigan qizlarimiz ham bor, afsus.

- Kitob – insonni har tomonlama tarbiyalaydi, - deydi Mangʻit shahrining "Beshgujum” dahasida yashovchi hoji ona Qurbonbeka ena. – Oʻqigan, kasb-hunar oʻrgangan, kitobga oshno boʻlgan qizposhshalarimizning barchasi epligina boʻlishadi, atrofdagilar bilan qanday muomala qilishni yaxshi bilishadi. Bilsang, qizim, kelinning eng katta, qimmatbaho sepi uning goʻzal xulq-atvori, epliligi. Yaxshi ota-ona qizini "onajonim, gavharim”, deb erkalatishdan avval ana shu qizaloqning koʻngil mulkini boyitishi kerak. Koʻngildagi mulk – chiroyli xulq-atvor, kasb-hunargina qizposhshalarimizga baxt olib keladi.

Xizmat safarida ekanligimda Mangʻit shahridagi bir oilada boʻldim. Bizni tushlikka taklif qilgan xonadon sohibasi shinam, bezatilgan uyga boshlab kirdi:

- Kelinimning uyi, - dedi sekingina. – Bir yarim yil boʻldi, ota-onasinikida yashayapti.

Ichkari-tashqarili, ikki xonali uy kichikroq muzeyni eslatadi. Qim-matbaho mebellar jamlanmasi, kompyuter, soʻnggi rusumdagi televizor, jimjimador stol-kursilar, teatrlardagiday bashang pardalar, bir burchakda bolalar maneji. Hatto servantning bir tokchasi toʻla kitoblar. Yigirma-oʻttiztacha qalin-qalin kitoblarga razm soldim. Barchasi islom dini tarixiga oid ilmiy-nazariy, hadis ilmiga oid adabiyotlar, hatto At-Termiziy va imom Buxoriy hazratlarining hadislaridan namunalar ham jam edi bu yerda.

- Keliningiz oʻqituvchimi? – Qiziqdim.

Qaynonaning hafsalasi pir boʻldi.

- Qayoqda, deysiz, oʻqimagan. Kitoblarni bezak uchun olib berishgan ota-onasi. Uyda kitob tursa, obroʻsi osharmish. Kitobi koʻp odamga boshqalar yaxshi munosabatda boʻlarmish... Ishonsangiz, kelinim yaxshilab salom berishniyam bilmaydi. "Ssam”, deb salom bersa, otasining oldida uyalib ketaman.

Ana xolos. Qizining "borgan joyida toshday qotishi”ni istagan ota-onaning tutgan yoʻlini qarang: "uyda kitob tursa, obroʻ” emish. Unda qimmatbaho adabiyotlarni javonga terib qoʻyib, ertalab qaynota-qaynonasiga "Ssam”, deb salom berguvchi kelinposhshaning obroʻsi qayerda qoldi? Xonadon sohibasining aytishicha, arzimagan bahona bilan bir yarim yildan beri ota-onasinikiga ketib oʻtirgan kelinposhsha kitoblarni umuman oʻqimas, boshqalarga ham bermas ekan. Bu xonadonga oqib kirayotgan maʼnaviyat chashmasining yoʻlini yopishmi yoki kelinposhshaning xudbinligimi? Yoki qizining sepiga nodir adabiyotlarni saralab, taxlab qoʻshgan ota-onaning farosatsizligimi bu?

Toʻgʻrisi, bu bashang, lekin egasiz uyda men inson uchun aziz boʻlgan hech narsani topmadim. Bu yerda halovat ham, mehr-oqibat ham, insonni oʻziga tortuvchi goʻzallik ham yoʻq edi nazarimda.

- Oʻqishdagi qizimga palto olib berganim uchun janjallashib ketib qoldi, - deydi qaynopa.

Bu oilaviy kelishmovchilik – alohida mavzu. Lekin shu yerda men oʻz koʻnglimdan kechganini yashira olmayman. Azizlar, agar oʻsha kelinposhsha obroʻ, shon uchun ota-onasi taxlab bergan noyob kitoblardan hech boʻlmaganda bittasini – hadislarni varaqlab koʻrganida edi, talaba qaynsinglisiga palto olib berishgani uchun janjal chiqarmagan, balki bu paltoni olib berishlariga oʻzi bosh-qosh boʻlgan boʻlardi.

Ilmni bekitish, ilmdan bahra olishga intiluvchilarga yordam bermaslik – dinimizda qattiq qoralanadi. Javonlarni toʻldirib nodir kitoblarni terib qoʻysang-u undan na oʻzing, na oʻzgalar bahra olmasa, bu – borib turgan gumrohlik, xudbinlik. Afsuski, oramizda kitobni shunchaki xoʻjakoʻrsinga yigʻib, "muqovasi chiroyli, qimmatbaho kitoblarni javonga terib qoʻyishni moda”, deb tushunguvchilar ham yoʻq emas. Lekin kitobni oʻziga doʻst-u qadrdon, eng yaqin maslahatgoʻy deb bilgan insonlar ham borki, ularning xonadonlarida maʼnaviyatning teran ildizlaridan suv ichgan sogʻlom hayot nafasi barq urib turadi. Bunday insonlar qizlarining qadd-u boʻyini ham, xulq-atvorini, hatto uylarini ham ana shu hayot nafasidan rang olgan goʻzalliklar bilan bezaydilar. Bunday oilada kamol topgan qiz ota-onasi bera olmaydigan qalb uyi bezaklarini kitobdan oladi, oʻz koʻngil mulkini yaratadi: goʻzal muomalali, roʻzgʻor taʼlimida burro, ona boʻlganida, farzand tarbiyasida oqila va farosatli, mehribon rafiqa sifatida shakllanadi. Hayotga tez aralashib, yangi oilada oʻz obroʻsiga ega boʻladi, kelinlik mavqeini mustahkamlaydi. Bu ota-ona koʻngil gavharlari – qiz bolaning uzukka koʻz boʻlgani, borgan joyida ildiz otgani. Shuning uchun ham qaynonalar bir-birlariga:

- Epli kelin kerakmi yo sepli?! – deya hazillashadilar.

"Qiz bolaning epi – tilidan, qaynonaning feʼli – yuzidan bilinadi”, - deb bejiz aytishmagan. Qizlarimiz ota-onasinikida nimaiki oʻrgangan boʻlsa, yaxshi qaynona – uning oʻrganganlariga "oʻzidan qoʻshadi”, bilmaganini oʻrgatadi. Roʻzgʻor yumushlarining uddasidan chiqolmagan epsiz kelinning uy toʻla anvoyi sepidan ne naf? Yaxshi qiz oʻziga sep yigʻishdan oldin ayol kishi uchun roʻzgʻor tebratishda zarur boʻlgan eng yaxshi fazilatlar bilan oʻz xulqini bezasa, kasb-korli boʻlsa, ana shudir uning sepi. Sep deganda faqat moddiy narsalar (mebel, chinni, gilam, maishiy-anjomlar)ni tushunish ham maʼnaviyatsizlikning bir koʻrinishi, aslida. Rahmatlik onajonim aytardilar: "... Yusuf Eshon bobo hazratlariga yaqin doʻsti qizini uzatmoqchi ekanligini aytganida u zot soʻragan ekanlar:

- Qizingning sepi durustmi?

Doʻsti qiziga qilgan koʻrpa-toʻshak, qoshiq-tovoq, ...larni sanay boshlabdi.

Shunda Eshon bobo uni gapdan toʻxtatib:

- Sep deganda men qizingning epini soʻradim”, - degan ekanlar.

- Uy toʻla qaqir-ququringdan foyda yoʻq, bolam. Xulqing chiroyli, eping boʻlmasa, obroʻ topmaysan - derdilar doim onam.

Demak, qiz uzatish – qizimizning tilagan narsasini muhayyo qilib, oʻzga uyga koʻchirib yuborish emas, balki uning qalb uyini maʼnaviy goʻzallik bilan boyitib, goʻzal xulq-atvorli, chevar va pazanda, mehr-oqibatli inson sifatida yangi hayot ostonasiga kuzatmogʻimiz kerak. Qizimizning eng katta sepi – maʼnaviy barkamolligi. Maʼnaviy barkamollikka eltuvchi yoʻl esa faqat va faqat ilm-hunardir. Ilm chirogʻi yoniq qalblarning hayoti tinch, farovon va hamisha obod boʻladi. Ushbu mulohazalarni sharh etishdan maqsad esa ezgu - ilohim, qizlarimizga yaxshi yerlardan ato etsin-u ularning sepini maʼnaviy boyliklar bilan toʻldiraylik. Odob-axloq, hayot saboqlaridan taʼlim berguvchi nafis kitoblarni sevib, ardoqlab ulgʻaygan qizlarimizning tushgan xonadonlari ularning qalb mulkidan, epchilligidan yashnab ketsin. Oʻgʻillarimizning yonidagi juftlari qadam qoʻygan ostonamiz mehr-muhabbatga, yaxshilikka chulgʻansin.

Toʻyga, azizlar! Ota uyni tark etib, qiz uzatilayotir. Qadrdon uyi ostonasidan hatlagan zahoti kelin nomini olib, ota uydan mehmonday kuzatilayotgan qizginaning oʻzidan oldin sepi yoʻlga chiqdi. Olamjahon sep – bir uyga sigʻmaydigan moddiy boylik qalashib ketdi kuyovnikida. Lekin bu boyliklar qolib, ularning ichida kichik bir sandiq barchaning diqqatini tortdi: Navoiy, Bobur asarlari ixlos bilan taxlab qoʻyilgan sandiq uyning eng toʻriga qoʻyildi. Kelin keldi. Kelin salomidan, ibo-yu hayosidan, egnidagi goʻzal libosidan barchaning koʻngli toʻldi. Xuddiki bu xonadonga hazrat Navoiyning Layli-yu Shirini kirib kelganday, dillarda havas uygʻondi. Onalar koʻnglini bir shirin orzu quchdi:

- Kiroyi kelining shunday boʻlsa, - dedilar.

- Epligina qiz ekan-a, - havaslanishdi.

- Qayerdan bildingiz?

- Sepiga kitob qoʻshganidan, salom berishlaridan, oʻzini tutishidan!

- Kelinning sepi – ilmi, aql-farosati, odob-ikromi, - deya alqadilar.

Qiz uzatdik, epligina,

Oʻzga elga botsin, deb.

Koʻngil uyi sepligina,

Qotsa, toshday qotsin deb.

Sepiga goʻzal taʼlim –

Gul qoʻshdik, gulob qoʻshdik.

Hayot oʻzi muallim –

Oʻqi, deb kitob qoʻshdik.

Robiya YOʻLDOShEVA.

(Foto - http://tashregion.zn.uz)