2019-yilning 7 oyi davomida Qoraqalpogʻiston Pespublikasi boʻyicha xizmat koʻrsatish hajmi 3 trillion soʻmdan oshdi

Zamonaviy jamiyatda xizmatlar sohasining oʻrni qanday?

Zamonaviy jamiyat hayotida xizmatlar sohasi juda keng tarqalgan hodisa hisoblanadi. Bugungi kunda u yoki bu turdagi xizmatlar koʻrsatmaydigan yoki hech boʻlmaganda unga duch kelmagan korxonalar deyarli yoʻq. Har birimiz har kuni xizmat koʻrsatish taʼsirida boʻlamiz. Biz uyali aloqa, Internet, savdo-koʻngilochar markazlar, umumovqatlanish, goʻzallik salonlari, konsalting, tibbiy va oʻquv markazlari xizmatlaridan foydalanamiz, turli transport vositalarida safar qilamiz va yuk tashiymiz. Bu barcha xizmat turlari xizmatlar sohasi tushunchasini tashkil etadi.

Xizmatlar sohasi nimani oʻzida aks ettiradi?

Xizmatlar sohasi – korxonalar, tashkilotlar hamda jismoniy shaxslar tomonidan koʻrsatiladigan turli xizmat turlarini takror ishlab chiqarishni oʻz ichiga olgan jamlanma soha hisoblanadi. Boshqacha aytganda, xizmatlar sohasi tijorat, kasbiy va maishiy xizmatlarni koʻrsatishga ixtisoslashgan mamlakat iqtisodiyotining tarmoqlari hisoblanadi.

Xizmatlarning isteʼmolchisi sifatida koʻpchilik uning mazmun-mohiyati va ahamiyatini tushunmaydi.

Xizmatlar oʻzi nima?

Adabiyotlarda xizmatlar tushunchasining bir nechta taʼriflari mavjud:

bu foydali harakatlar, ish yoki umuman olganda faoliyat;

bu sotish maqsadida ishlab chiqariladigan nomoddiy aktivlar;

bu jarayon yoki bir qator harakatlar, yaʼni bu harakatlar qiymatni yaratish vositasi boʻlishi mumkin. Ular qiymat yaratishi mumkin, lekin ularning oʻzi mustaqil qiymat hisoblanmaydi.

Xizmatlar bu isteʼmolchilarning (yuridik va jismoniy shaxslar) holatini oʻzgartiradigan yoki tovarlar, xizmatlar yoki moliyaviy aktivlarni ayirboshlashda koʻmaklashadigan ishlab chiqarish faoliyati natijasidir.

Iqtisodiyotda xizmatlar bozor va nobozor xizmatlarga boʻlinadi. Bozor xizmatlari oldi-sotdi obʼekti sifatida iqtisodiy ahamiyatga ega narxlarda (xizmatlar ishlab chiqaruvchi xarajatlarini toʻliq yoki qisman qoplaydigan) realizatsiya qilinadigan xizmatlar hisoblanadi.

Nobozor xizmatlarga isteʼmolchilarga iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlmagan narxlarda (bepul asosda) koʻrsatiladigan xizmatlar taalluqli boʻladi. Ular ijtimoiy yoʻnaltirilgan boʻlib, har qanday darajada byudjetdan yoki byudjetdan tashqari fondlardan, shuningdek, jamoat tashkilotlari fondlari mablagʻlari hisobidan toʻlanadigan xizmatlardir. Bepul xizmatlar, masalan, bepul taʼlim, sogʻliqni saqlash, davlat boshqaruvi, mudofaa va boshqa xizmatlarni oʻz ichiga oladi.

Xizmatlar sohasi moddiy ishlab chiqarishga nisbatan bir qator oʻziga xos xususiyatlarga ega.

Birinchidan, tovarlardan farqli ravishda xizmatlar bir vaqtning oʻzida ishlab chiqariladi va isteʼmol qilinadi hamda saqlanmaydi.

Ikkinchidan, xizmatlar koʻpincha mahsulotlarga qarama-qarshi qoʻyiladi, vaholanki, sanoatda xizmatlarning ahamiyati oshib bormoqda, yaʼni bular uskunalarni taʼmirlash, sotishdan keyingi xizmat koʻrsatish va tovarlarni sotish bilan bogʻliq boshqa xizmatlar. Aytish mumkinki, koʻp hollarda xizmatlar mahsulotning elementi boʻlgani kabi, mahsulotni sotishda ham xizmat elementi mavjud.

Oʻzbekiston Pespublikasida iqtisodiy faoliyat turlari boʻyicha xizmatlarning statistik hisobi Oʻzbekiston Pespublikasi Vazirlar Mahkamasining 2016-yil 26-fevraldagi “2016-2020-yillarda xizmatlar sohasini rivojlantirish dasturi toʻgʻrisida”gi 55-son qarori bilan tasdiqlangan Xizmatlar sohasini rivojlantirish dasturiga muvofiq amalga oshiriladi.

Ishlab chiqarilgan (koʻrsatilgan) xizmatlar hajmi, bu xizmatlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan va xizmat koʻrsatish asosiy faoliyat turi hisoblanmaydigan barcha xizmatlar ishlab chiqaruvchilari (yuridik va jismoniy shaxslar) tomonidan koʻrsatilgan bozor xizmatlari qiymatini anglatadi.

Iqtisodiy faoliyatning alohida turlari boʻyicha bozor xizmatlari hajmi nimalar hisobiga shakllantiriladi?

Aloqa va axborotlashtirish xizmatlari kommunikatsiya sohasidagi xizmatlarni, jumladan, telefon aloqasi, teleks, telegraf, radioeshittirish, elektron pochta, sunʼiy yoʻldosh va faksimil aloqasi orqali tovushli axborot, tasvirlar va boshqa axborot oqimlarini uzatish kabi xizmatlarni qamrab oladi. Shuningdek, tijorat axborot kanallariga xizmat koʻrsatish, telealoqa yordamida konferentsiyalarni oʻtkazish va ularga tegishli xizmatlar koʻrsatish, maʼlumot va axborot xabarlarini qayta ishlash bilan bogʻliq axborot xizmatlari, dasturiy taʼminotni ishlab chiqish va joriy etish xizmatlarini ham oʻz ichiga oladi.

Moliyaviy xizmatlar moliyaviy vositachilik va sugʻurta faoliyatini oʻz ichiga oladi. Moliyaviy vositachilik xizmatlariga pul-kredit vositachiligi xizmatlari (moliyaviy lizing, kredit berish, shu jumladan lombardlar), dilerlar va investitsiya fondlarining moliyaviy vositachiligi, moliya bozorlari (tovar, fond va valyuta birjalari) uchun yordamchi moliyaviy vositachilik xizmatlari va boshqa moliyaviy xizmatlar kiradi.

Moliyaviy xizmatlar hajmida moliyaviy vositachilik hisobidan olingan foizli daromadlar hajmi (xizmatlar uchun belgilangan toʻlovlar miqdorida), hamda qarz berish yoki omonatni saqlash boʻyicha moliyaviy muassasalarning xizmatlari uchun toʻlovlar hisobga olinadi.

Hayotni, mol-mulkni, transport vositalarini sugʻurta qilish xizmatlari va boshqa sugʻurta turlari sugʻurta tashkilotlari tomonidan taqdim etiladi. Sugʻurtalovchilarning sugʻurta xizmatlari hajmi bevosita sugʻurta qilish boʻyicha sugʻurta mukofotlari tushumi hisoblanadi. Bunda qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan shartnomalar boʻyicha sugʻurta mukofotlari hisobga olinadi hamda sugʻurtalovchilarga qayta sugʻurta qilish uchun berilgan shartnomalar boʻyicha sugʻurta mukofotlari chiqarib tashlanadi. Bundan tashqari, moliyaviy xizmatlar sugʻurta sohasidagi yordamchi xizmatlarni (aktuariylar, adjasterlar, sugʻurta syurveyerlari va assistanslar) ham oʻz ichiga oladi.

Transport xizmatlari transportning barcha turlarida yuklar va yoʻlovchilarni tashish faoliyati hamda tashish uchun yordamchi xizmat turlari, shu jumladan logistika xizmatlarini oʻz ichiga oladi.

Logistika – iqtisodiy subʼektlar oʻrtasida tovarlar, xizmatlar va axborot almashinuvi bilan bogʻliq faoliyat turi hisoblanadi. Logistik funktsiyalarga buyurtmani qayta ishlash, materiallar oqimini shakllantirish, mahsulotlarni yigʻish, qadoqlash, tashish, saqlash va h.k. kiradi.

Amaldagi narxlarda transport faoliyati boʻyicha bozor xizmatlari koʻrsatish tashishdan hamda transport turlari boʻyicha transport faoliyatini amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa faoliyatdan (yuklash va tushirish, transport-ekspeditorlik xizmatlari va b.q.) tushgan tushum summasi sifatida aniqlanadi. Avtomobil transportida yuklarni tashish boʻyicha bozor xizmatlari hajmiga oʻz ehtiyojlari uchun (masalan, oʻz mahsulotlarini (tovarlarini) oʻzining chakana savdo tarmogʻiga, ichki xoʻjalik, ichki zavod, ichki obʼekt va shunga oʻxshash) yetkazib berish boʻyicha xizmatlar hajmi qoʻshilmaydi.

Yashash va ovqatlanish xizmatlari qisqa muddatli turar joylar, mehmonxonalar, motellar va boshqa turar joylar bilan taʼminlash hamda oziq ovqat va ichimliklar yetkazib berish boʻyicha xizmatlar koʻrsatishni oʻz ichiga oladi.

Savdo xizmatlari ulgurji va chakana savdo xizmatlarini birlashtirgan holda shartnomalar, buyurtmalar, komissiyalar yoki agentlik shartnomalari asosida boshqa shaxs manfaatlari uchun tovarlarni oldi-sotdisi boʻyicha vositachilik xizmatlari hamda avtomobillar va mototsikllarni taʼmirlash va texnik xizmat koʻrsatish boʻyicha xizmatlarni ham oʻz ichiga oladi.

Koʻchmas mulk bilan bogʻliq xizmatlar – turar joy va noturar joy binolarini ijaraga berish xizmatlari hamda koʻchmas mulkni sotib olish va sotishda vositachilik xizmatlarini oʻz ichiga olgan koʻchmas mulk bilan bogʻliq operatsiyalar boʻyicha faoliyat hisoblanadi.

Taʼlim sohasidagi xizmatlar davlat muassasalarida, jumladan, oliy, oʻrta maxsus, kasb-hunar, umumtaʼlim maktablari, maktabgacha taʼlim muassasalarida tijorat taʼlim xizmatlari, shuningdek, har qanday darajadagi xususiy taʼlim va har qanday kasbga oʻqitish, radio va televideniye, Internet-kanallar va pochta joʻnatmalari orqali oʻqitish bilan bogʻliq xizmatlarni oʻz ichiga oladi.

Sogʻliqni saqlash sohasidagi xizmatlar statsionar shifoxona muassasalari, poliklinikalar, stomatologiya muassasalari, tibbiy laboratoriyalar tomonidan pullik asosida koʻrsatiladigan xizmatlar kompleksini oʻz ichiga oladi.

Ijara xizmatlari – operatorsiz mashina va uskunalarni ijaraga berish, maishiy jihozlar va shaxsiy buyumlarni ijaraga berish boʻyicha xizmatlar.

Meʼmorchilik, muhandislik izlanishlari, texnik sinovlar va tahlil sohasidagi xizmatlar loyihalash, tadqiqot, konstruktorlik, texnologik va boshqa muhandislik xizmatlari, shuningdek ixtisoslashgan tashkilotlar tomonidan shartnoma asosida bajariladigan qurilish nazorati xizmatlarini oʻzida aks ettiradi.

Joriy yilning yanvar-iyul oylarida  Qoraqalpogʻiston Pespublikasida 3022,6 mlrd.soʻmlik xizmatlar ishlab chiqarilib, oʻsish surʼati oʻtgan yilning mos davriga nisbatan 116,6 foizni tashkil etdi.

Qoraqalpogʻiston Pespublikasida  2019-yil yanvar-iyul oylarida iqtisodiy turlari boʻyicha xizmatlar ishlab chiqarish hajmi.

B. Tajibekov, Qoraqalpogʻiston Pespublikasi statistika boshqarmasi Xizmatlar sohasi statistikasi boʻlimi boshligʻi