QATAĞON QURBONLARI: ULAR ERK VA ADOLAT UÇUN KURAŞGAN HAZRATI INSON EDILAR

Millatlar – şunçaki oddiy olomon yoki oddiy xalqlar emas, ular HAZRATI INSONLARDIR. HAZRATI INSON – u tabiatning eng oliy möʼjizasi, gözallikni, ezgulikni, baxtni tölaqonli his qiliş qudratiga egaligi uçun ham buyuk HAZRAT! Döstlikning, tinçlik va totuvlikning qadr-qimmatini uluğlab, boşiga kötarguvçi ham faqat Udir. Şuning uçun ham jadid bobolarimiz yuz yillar davomida Markaziy Osiyo mintaqasida yaşovçi barça millatlarni yagona xalq sifatida, yagona Vatan – mulki Turon farzandlari bölib yaşaşga daʼvat etib kelişgan. Ana şu daʼvatkor ruhdagi xatti-harakatlari tufayli mus­tabid tuzumning qatağon siyosati qurbonlariga aylanişgan.

Markaziy Osiyo hududida mustabid tuzum tomonidan milliy çegaralaniş siyosati olib borilgan 1924-yil nafaqat mintaqa xalqlari örtasida ayirmaçilikka, balki yagona xalq sifatidagi birlikka, ahillik va totuvlik tuyğularining yemirilişiga sababçi birdan-bir ğarazli omil böldi. Natijada mintaqa xalqlari sovetlar qatağon siyosatidan eng köp jabr kördilar. Ming-ming afsus va nadomatlar bölsinki, bu jabrdiydalarning deyarli barçasi oqni qoradan ajrata oladigan bilimdon, tadbirkor, elim, yurtim, degan millat fidoyilari, mustaqillik uçun kuraş maydoniga kirgan yalovbardorlar — HAZRATI INSONLAR edilar... 

MAʼLUMOT UÇUN: 1937-yilning iyul oyidan 1938-yilning noyabr oyigaça sovet imperiyasi hududidan 1,5 mlndan ziyod odam qamalgan, 700ming kişi otib öldirilgan. Tarixda “Katta terror” nomini olgan malʼun qonli siyosat tufayli birgina Özbekistonda 1937-yilning 10-avgustidan 1938-yilning 1-yanvarigaça, 5 oy davomida 10700 nafar kişi qamoqqa taşlangan. Ulardan 3613 kişi otişga hukm qilingan va bu qonli hukm şu kuniyoq ado etilgan. 7087 nafar millatning asl farzandlari esa 8-yildan 10-yilgaça bölgan muddatlarga qamalgan. Qamalganlarning aksariyat qismi olis Sibir örmonlarida oçlik, xörlik va qahraton sovuq tufayli özga yurtlar tuproğida jon berdilar.

Taʼbir joiz bölsa, qatağon qurbonlari – beayb qamalgan HAZRATI INSONlar – xalqimizning ERK va ADOLAT yölidagi bemavrid qirqilgan qanotlari edilar.

Men uzoq yillardan beri Amudaryo tumanining turli hududlarida yaşagan va mustabid sovet tuzumining qatağon siyosati qurboni bölgan insonlar haqida izlanişlar olib borayotgan oddiy ijodkor sifatida bilganim şuki, eng avval aqlli va bilimdon insonlar otuvga hukm qilingan.

Birgina 1938-yilning 10-fevral sanasida faqat Manğit tumanining özidan ilm-u maʼrifatli, işbilarmon va tadbirkor bölgan 30 nafarga yaqin insonlar ölim jazosiga hukm etilib, bu qonli hukm şu kunning özida ijro etilgan.
Ular orasida dörmanlik tadbirkor Dösimmat Matniyozov, manğitlik maʼrifatparvar ziyoli, rus, fors, arab tillarining bilimdoni, Xiva xonining muhrdori Matniyoz mufti Yusuf öğli, jumurtovlik (hozirgi Bobur nomli qişloq) Bobooxun (asl ismi Muhammad oxun) Salimov, dörmanlik Amat Yusupov, Raimjon Erniyoz öğli,..., yana 13 nafar xolimbeglik bilimdon, tadbirkor insonlar bor edilar. Kökragiga qatağon töpponçasi tiralib, nari borsa 25-30, 40 yoşida otilib ketgan bu kabi qatağon qurbonlarining biridan keyinçalik “xalq duşmanining farzandi” degan tamğa bilan yaşaşga mahkum, umri azoblar girdobida keçgan avlodlar qolsa, aksariyatidan faqat aççiq, armonli xotiralar qoldi.
Ular tom maʼnoda HAZRATI INSONlar edilar va yaşaşga, özlari tuğilib-ösgan zaminni gullab-yaşnatişga qodir bölgan Vatanning haqiqiy jonkuyarlari – azamat öğlonlari edilar. Ularning tirik qolişi sobiq sovet tuzumining makkor siyosati uçun xavf sanalardi va Markaziy Osiyo mintaqasini sotsializm ğoya­lari asosida boşqarişga jiddiy tösiq edi. Qolaversa, özbek, qozoq, qirğiz, tojik, turkman, qoraqalpoq va mintaqadagi boşqa etnik ozçiliklarning yaxlit bir makonda ahil-inoq yaşaşi sovetlar uçun xavf tuğdirişidan taşqari, til-u dini bir, anʼana va qadriyatlari ming yilliklarga borib taqaladigan, et bilan tirnoq kabi ahil xalqlarning jipsligi keyinçalik juda katta muammolarni keltirib çiqarişi mumkin, degan qörquv bor edi. Ana şu qörquv bois, Markaziy Osiyo makkor sovet tuzumi tomonidan parçalanib taşlandi, bu bilan ham qoniqmay, eng aqlli, bilimdon, vatanparvar, xalqparvar insonlar qatağonga giriftor böldilar.

Özbekiston ana şu parçalangan Markaziy Osiyoning kuçli bir bölagi edi. Mustaqillik – xalqimiz uçun oppoq, oydin yöllar oçdi, nainki xalq, balki bu zaminda yaşovçi barça millat va elatlarning, har bir insonning qadr-qimmatini joyiga qöydi! Tili, dini taʼqiqlar iskanjasida qolib, sözlamoqqa çoğlangan lablari qulflangan, erk va adolat istab qöyilgan qadamlari, parvozga şaylangan qanotlari qirqilgan xalq zakosi yuksaklarga kötarildi.
Ayniqsa, 2024-yil 19-iyuldagi “Siyosiy qatağon qurboni bölgan yurtdoşlarimiz hayoti va faoliyatini örganiş, tarğib etiş hamda ularning xotirasini abadiylaştiriş borasidagi işlarni kengaytiriş töğrisida”gi Prezident Qarori xalqimiz qalbidagi oğriqli çandiqlarga haqiqiy malham böldi.

Qatağon qurbonlarining ruhlari mangu makon topgan ommaviy qabrlar joylaşgan hududlar obodonlaştirilib, xalq uçun muqaddas ziyoratgohlarga aylantirildi. Millat farzandlarining qahramonona hayoti va fao­liyati haqida badiiy asarlar çop etilib, hujjatli filmlar tas­virga olindi.

Bir vaqtlar: “Ey uluğ Turon, Arslonlar ölkasi! Senga ne böldi? Ey, Çingizlarning, Temurlarning, Öğuzlarning,... şonli beşik­lari! Qani u çiqdiğing yuksak örinlar?!...” deb baralla hay­qirgan Abdu­rauf Fitrat bobomizning orzusi uşaldi – nainki Özbekistonda, balki Markaziy Osiyoda haqiqiy Arslonlar uyğondi! Qatağon qurbonlari bölgan mard-u maydon insonlarning nomlari oqlandi. Ularning ezgu orzularini röyobga çiqariş sari işonç va dadillik bilan qadam qöyişga daʼvatkor çaqiriq sifatida har bir insonga maʼnaviy kuç bağişladi.

Bugungi Davlatboşilarining uzoqni közlab olib borayotgan siyo­satlarining mazmun-mohiyati ham jadid bobolarimizning orzulari, “Temurlarning, Öğuzlarning şonli beşiklari”ni asraş, yagona xalq, yagona Vatan sifatidagi uluğ maqom bilan Markaziy Osiyo mintaqasida tenglik, tinçlik, totuvlik va abadiy döstlik qörğonini bunyod etişdir.

Mohiyatan olib qaraydigan bölsak, siyosiy qatağon qurbonlari bölgan ota-bobolarimizning mustaqillik, erk va adolat yölidagi xatti-harakatlari ham aynan ana şu maqsadlar yölidagi kuraşlardan iborat edi va bu içki hamda taşqi taʼsirlar natijasida mahv etilib, Istiqlol fidoyilarini dor ostiga olib borgandi.

Nazarimda, sobiq sovetlar tuzu­mining qatağon siyosati bu bilan tugamadi. Ikkinçi jahon uruşida tengsiz qahramonliklar körsatgan jafokaş xalq boşiga yana malomatlar, böhtonlar yoğildi. “Paxta işi” deb “qama-qama”lar boşlangan alğov-dalğovli yillarda yana yuzlab millat fidoyilari qatağonga uçradi.

Ming şukurki, mustaqillik tufayli xalq çekkan azob-uqubatlar ortda qoldi. Xalqimiz bugun öz fidoyi farzandlarini yuksak ehtirom bilan xotirlab, ularning tengsiz matonat va jasoratlari haqida iftixor bilan sözlaydilar.
Har yili 31-avgust sanasida Toşkent şahridagi şahidlar xotirasi majmuasini ziyorat qiladilar, mamlakatimizning barça hududlaridagi qatağon qurbonlarining nomlari bitilgan ramziy xotira kitoblari qoşida tiz çökib, Qurʼon oyatlaridan tilovatlar öqib, xalqlar mustaqilligi uçun jon fido etgan Vatan farzandlarini ehtirom bilan yodga oladilar. Çunki biz bugungi avlod erki, ozodligi va tinçligi, baxt-saodati yölida qurbon bölgan HAZRATI INSONlarni unutişga haqqimiz yöq! 

Robiya Yöldoşeva.