QONUNChILIKKA KIRITILGAN OʻZGARTIRIShLAR SAYLOVLARNING DEMOKRATIK TARZDA OʻTIShINI TAʼMINLAYDI

Yurtimiz va xalqimiz hayotida bu yil muhim siyosiy voqea – Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentligiga saylov boʻlib oʻtadi.

Oʻzbekiston Respublikasining 2021-yil 8-fevraldagi OʻRQ-670-sonli Qonuni bilan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 117-moddasiga oʻzgartirish kiritildi. Unda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti sayloviga, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi hamda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesiga, viloyatlar, tumanlar, shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov tegishincha ularning konstitutsiyaviy vakolat muddati tugaydigan yilda – oktyabr oyi uchinchi oʻn kunligining birinchi yakshanbasida oʻtkazilishi belgilab qoʻyilgan.

Saylov kodeksining 10-moddasida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti saylovini, Qonunchilik palatasi deputatlari va mahalliy Kengashlarga deputatlar saylovini oʻtkazish boʻyicha saylov uchastkalari tuman va shaharlar hokimliklari taqdimnomasiga binoan okrug saylov komissiyalari tomonidan tuzilishi belgilangan edi. Yangi oʻzgartishga muvofiq ushbu moddadagi Mahalliy Kengashlar viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlari hamda tuman-shahar Kengashlariga ajratilib, viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlari deputatligiga saylovlar boʻyicha saylov uchastkalari okrug saylov komissiyasi tomonidan, tuman, shahar Kengashlari deputatlari saylovini oʻtkazish boʻyicha saylov uchastkalari esa tuman, shahar saylov komissiyalari tomonidan tuzilishi belgilandi.

Kiritilgan oʻzgartirishlarga koʻra saylov komissiyalarining harakatlari va qarorlari ustidan berilgan shikoyatlar faqat sudlar tomonidan koʻrib chiqiladi.  Prezident saylovini oʻtkazish boʻyicha okrug saylov komissiyasi 8–18 aʼzodan iborat tarkibda tuziladi.  Ilgari 6-8 nafar edi. Endilikda saylov byulleteniga nomzodning egallab turgan lavozimi (mashgʻulotining turi), ish joyi kiritilmaydi. Saylovchilar bilan uchrashuvlar kabi ommaviy tadbirlar ularning oʻtkazilish joyi va vaqti haqida tegishli tuman (shahar) hokimliklari kamida uch kun oldin yozma ravishda xabardor qilingan holda oʻtkaziladi. Bunda ushbu ommaviy tadbirlarni oʻtkazish uchun ruxsatnoma talab qilinmaydi.
Qonun bilan, Oʻzbekiston Respublikasining chet davlatlardagi diplomatik va boshqa vakolatxonalari huzurida tuzilgan saylov uchastkalarida ovoz berish saylov kuni ushbu saylov uchastkalari joylashgan yerdagi mahalliy vaqt bilan soat 8.00 dan 20.00 gacha oʻtkazilishi belgilandi.

Saylovlarning ochiq-oshkora tinch va qonun hujjatlari talablariga rioya qilingan holda oʻtkazilishida sudlarning ham oʻrni katta. Zero, har qanday demokratik davlatlarda boʻlgani kabi saylovoldi tashviqotlari va saylovgacha boʻlgan boshqa jarayonlardan, shuningdek, saylov natijalaridan saylovchilar va saylanuvchilar hamda boshqa shaxslar  tomonidan eʼtirozlar yuzaga kelishi tabiiy jarayon hisoblanadi. Bunday hollarda, saylov qonunchiligi buzilishlarining sudlar tomonidan koʻrib chiqilishi amaldagi qonun hujjatlarida belgilab qoʻyilgan. Kodeksning 86-moddasiga kiritilgan oʻzgartishga koʻra, Senat aʼzolari saylovi yakunlari ustidan Oʻz.R Oliy sudiga shikoyat berish muddati oʻn kundan 15 kunga uzaytirildi.

Kodeksga kiritilgan yangi oʻzgartirishlarda saylov komissiyasi aʼzolari va saylovchilarga yanada kengroq imkoniyat yaratishga alohida eʼtibor qaratilgan. Saylov komissiyalarining aʼzolariga saylovga tayyorgarlik koʻrish hamda uni oʻtkazishga doir xarajatlar smetasida koʻrsatilgan miqdorda transport, ovqatlanish xarajatlarining va boshqa xarajatlarning oʻrnini qoplash maqsadida kompensatsiya toʻlanishi, saylov komissiyasining doimiy ish joyiga ega boʻlmagan aʼzolariga, shu jumladan pensionerlarga mehnatga haq toʻlashning yagona tarif setkasiga muvofiq ish haqi toʻlanishi belgilandi. Markaziy saylov komissiyasi aʼzolariga aeroport, aerovokzallar, temir yoʻl vokzallari hamda stantsiyalarining rasmiy shaxslar va delegatsiyalarga xizmat koʻrsatish zallaridan tekin foydalanish huquqi berildi. Saylovchilarning chet davlatda turgan joyida ovoz berish borasidagi munosabatlar ham tartibga solingan. Shuningdek, saylov byulletenlarini Brayl alifbosi asosida toʻldirish uchun trafaretlar tayyorlanishi mumkin.

Qonunchilikka kiritilgan mazkur oʻzgartirishlar saylovlarning demokratik tarzda oʻtkazilishiga xizmat qiladi.

Qayrulla Atamuradov, Fuqarolik ishlari boʻyicha Amudaryo tumani sudi raisi.