MAJBURIYaTLARNI BAJARMAGANLIK UChUN JAVOBGARLIK

Majburiyatlar shartnomadan, ziyon yetkazish natijasida hamda qonunda koʻrsatilgan boshqa asoslardan kelib chiqadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining 234-moddasiga koʻra, majburiyat fuqarolik-huquqiy munosabat boʻlib, unga asosan bir shaxs (qarzdor) boshqa shaxs (kreditor) foydasiga muayyan harakatni amalga oshirishga, chunonchi: mol-mulkni topshirish, ishni bajarish, xizmatlar koʻrsatish, pul toʻlash va hokazo yoki muayyan harakatdan oʻzini saqlashga majbur boʻladi, kreditor esa, qarzdordan oʻzining majburiyatlarini bajarishni talab qilish huquqiga ega boʻladi.
Fuqarolik Kodeksining 341-moddasida majburiyat, uning lozim darajada bajarilishi bilan bekor boʻlishi nazarda tutilgan boʻlsa, ushbu Kodeksning 324-moddasida qarzdor majburiyatni bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi tufayli kreditorga yetkazilgan zararni toʻlashi shartligi belgilangan.

Sud amaliyotida majburiyatni bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi oqibatida buzilgan huquqlarni tiklash boʻyicha manfaatdor shaxslar tomonidan kiritilgan daʼvolar koʻpchilikni tashkil etadi.
Jumladan, Beruniy tumanlararo iqtisodiy sudi tomonidan «BO’STON CLUSTER» MChJning fermer xoʻjaliklariga nisbatan 20 ta daʼvo arizalari toʻliq qanoatlantirilib, majburiyatlarni lozim darajda bajarmaganligi natijasida jami 1 143 469 977 soʻm asosiy qarz undirish toʻgʻrisida hal qiluv qarori qabul qilingan.

Ishlarni koʻrishda nafaqat kreditor, balki qarzdorning ham manfaatlari inobatga olinishi lozim. Bu borada yana sud amaliyotiga murojaat etadigan boʻlsak, daʼvogar «UZAGROSERVIS» AJ javobgar «Azamat-Sarvar» fermer xoʻjaligiga nisbatan 12.183.400 soʻm asosiy qarz va 6.091.700 soʻm penya undirish tugʻrisidagi daʼvo arizasi bilan sudga murojaat qilgan. Aniqlanishicha, «Toʻrtkoʻl Agroservis MTP» MChJ va javobgar «Azamat-Sarvar» fermer xoʻjaligi oʻrtasida 2018-yil 30-yanvar kuni qishloq xoʻjalik mahsulotlarini yetishtiruvchilarga xizmat koʻrsatish va mexanizatsiya yordamida ishlar bajarish buyicha 88-sonli shartnoma tuzilgan. Unga koʻra, «Toʻrtkoʻl Agroservis MTP» MChJ tomonidan javobgarga 12.183.400 soʻm miqdorida mexanizatsiya xizmatlari koʻrsatilib, shartnoma majburiyatlari daʼvogar tomonidan bajarilgan boʻlsa ham, javobgar tomonidan koʻrsatilgan xizmatlar uchun haq toʻlash shu kunga qadar amalga oshirilmagan. Ammo, «Toʻrtkoʻl Agroservis MTP» MChJ va «UZAGROSERVIS» AJ oʻrtasida 2020-yil 22-may kuni talabtan boshqa shaxs foydasiga voz kechish shartnomasi tuzilgan boʻlib, 2018-yil 30-yanvar kungi 88-sonli shartnoma buyicha vujudga kelgan javobgarning 12.183.400 soʻm qarzini talab qilish huquqi daʼvogarga oʻtkazilgan.

Shuningdek shartnomaning 5.6-bandida taraflar koʻrsatilgan xizmat (bajarilgan ish)lar, yetkazib berilgan moddiy-texnikaviy resurslar haqini oʻz vaqtida toʻlamaganlik uchun buyurtmachi ijrochiga oʻtkazib yuborilgan har bir kun uchun toʻlov summasining 0,4 foizi miqdorida, biroq kechiktirilgan toʻlov summasining 50 foizidan ortiq boʻlmagan miqdorda penya toʻlash haqida kelishilgan. Shu bois, daʼvogar tomonidan bajarilgan ishlar uchun toʻlanmagan 12.183.400 soʻm ish haqini qaytarish hamda kechiktirilgan kunlar uchun 6.091.700 soʻm penyani 20 foizga yaʼni 1.218.340 soʻmga qanoatlantirish toʻgʻrisida hal qiluv qarori qabul qilingan. Bu bilan penyaning undirilishi qarzdorning moddiy ahvoliga salbiy taʼsir koʻrsatishi inobatga olindi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining 2007-yil 15-iyundagi “Majburiyatlarni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun mulkiy javobgarlik toʻgʻrisidagi fuqarolik qonun hujjatlarini qoʻllashning ayrim masalalari haqida”gi 163-sonli Qarorining 4-bandida Fuqarolik kodeksining 326-moddasiga muvofiq sud qarzdor tomonidan majburiyatlarning bajarilish darajasini, majburiyatda ishtirok etuvchi taraflarning mulkiy ahvolini, shuningdek kreditorning manfaatlarini eʼtiborga olib, neustoyka miqdorini kamaytirishga haqli deb belgilangan. 

Mazkur qarorda qarzdor majburiyatni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik bilan bogʻliq nizolarni qonuniy hal qilishga qaratilgan muhim tushuntirishlar sudlarga berilgan.

Q.O.XOJAMURATOV, Beruniy tumanlararo iqtisodiy sudining sudyasi.

B.T.BEKMURATOV, Beruniy tumanlararo iqtisodiy sudining sudyasi.