МАЖБУРИЯТЛАРНИ БАЖАРМАГАНЛИК УЧУН ЖАВОБГАРЛИК

Мажбуриятлар шартномадан, зиён етказиш натижасида ҳамда қонунда кўрсатилган бошқа асослардан келиб чиқади.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик Кодексининг 234-моддасига кўра, мажбурият фуқаролик-ҳуқуқий муносабат бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи: мол-мулкни топшириш, ишни бажариш, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини сақлашга мажбур бўлади, кредитор эса, қарздордан ўзининг мажбуриятларини бажаришни талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади.
Фуқаролик Кодексининг 341-моддасида мажбурият, унинг лозим даражада бажарилиши билан бекор бўлиши назарда тутилган бўлса, ушбу Кодекснинг 324-моддасида қарздор мажбуриятни бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги туфайли кредиторга етказилган зарарни тўлаши шартлиги белгиланган.

Суд амалиётида мажбуриятни бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги оқибатида бузилган ҳуқуқларни тиклаш бўйича манфаатдор шахслар томонидан киритилган даъволар кўпчиликни ташкил этади.
Жумладан, Беруний туманлараро иқтисодий суди томонидан «BO’STON CLUSTER» МЧЖнинг фермер хўжаликларига нисбатан 20 та даъво аризалари тўлиқ қаноатлантирилиб, мажбуриятларни лозим даражда бажармаганлиги натижасида жами 1 143 469 977 сўм асосий қарз ундириш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилинган.

Ишларни кўришда нафақат кредитор, балки қарздорнинг ҳам манфаатлари инобатга олиниши лозим. Бу борада яна суд амалиётига мурожаат этадиган бўлсак, даъвогар «UZAGROSERVIS» АЖ жавобгар «Азамат-Сарвар» фермер хўжалигига нисбатан 12.183.400 сўм асосий қарз ва 6.091.700 сўм пеня ундириш туғрисидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган. Аниқланишича, «Тўрткўл Агросервис МТП» МЧЖ ва жавобгар «Азамат-Сарвар» фермер хўжалиги ўртасида 2018 йил 30 январь куни қишлоқ хўжалик маҳсулотларини етиштирувчиларга хизмат кўрсатиш ва механизация ёрдамида ишлар бажариш буйича 88-сонли шартнома тузилган. Унга кўра, «Тўрткўл Агросервис МТП» МЧЖ томонидан жавобгарга 12.183.400 сўм миқдорида механизация хизматлари кўрсатилиб, шартнома мажбуриятлари даъвогар томонидан бажарилган бўлса ҳам, жавобгар томонидан кўрсатилган хизматлар учун ҳақ тўлаш шу кунга қадар амалга оширилмаган. Аммо, «Тўрткўл Агросервис МТП» МЧЖ ва «UZAGROSERVIS» АЖ ўртасида 2020 йил 22 май куни талабтан бошқа шахс фойдасига воз кечиш шартномаси тузилган бўлиб, 2018 йил 30 январь кунги 88-сонли шартнома буйича вужудга келган жавобгарнинг 12.183.400 сўм қарзини талаб қилиш ҳуқуқи даъвогарга ўтказилган.

Шунингдек шартноманинг 5.6-бандида тарафлар кўрсатилган хизмат (бажарилган иш)лар, етказиб берилган моддий-техникавий ресурслар ҳақини ўз вақтида тўламаганлик учун буюртмачи ижрочига ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун тўлов суммасининг 0,4 фоизи миқдорида, бироқ кечиктирилган тўлов суммасининг 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорда пеня тўлаш ҳақида келишилган. Шу боис, даъвогар томонидан бажарилган ишлар учун тўланмаган 12.183.400 сўм иш ҳақини қайтариш ҳамда кечиктирилган кунлар учун 6.091.700 сўм пеняни 20 фоизга яъни 1.218.340 сўмга қаноатлантириш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилинган. Бу билан пенянинг ундирилиши қарздорнинг моддий аҳволига салбий таъсир кўрсатиши инобатга олинди.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг 2007-йил 15-июндаги “Мажбуриятларни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик учун мулкий жавобгарлик тўғрисидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида”ги 163-сонли Қарорининг 4-бандида Фуқаролик кодексининг 326-моддасига мувофиқ суд қарздор томонидан мажбуриятларнинг бажарилиш даражасини, мажбуриятда иштирок этувчи тарафларнинг мулкий аҳволини, шунингдек кредиторнинг манфаатларини эътиборга олиб, неустойка миқдорини камайтиришга ҳақли деб белгиланган. 

Мазкур қарорда қарздор мажбуриятни бажармаганлик ёки лозим даражада бажармаганлик билан боғлиқ низоларни қонуний ҳал қилишга қаратилган муҳим тушунтиришлар судларга берилган.

Қ.О.ХОЖАМУРАТОВ, Беруний туманлараро иқтисодий судининг судьяси.

Б.Т.БЕКМУРАТОВ, Беруний туманлараро иқтисодий судининг судьяси.