Ичимлик суви ресурсларини бошқариш: муаммолар, ечимлар ва жавобгарлик

Ичимлик суви инсон ҳаёти учун энг муҳим ва зарур ресурслардан бири ҳисобланади. Унинг мавжудлиги ва сифати жамият саломатлиги, иқтисодий ривожланиш ва экологик барқарорликнинг асосидир. Бироқ, бугунги кунда дунё миқёсида сув захираларининг камайиши ва унга бўлган талабнинг ортиши жиддий глобал муаммога айланмоқда. Глобал иқлим ўзгариши, аҳоли сонининг ўсиши, саноат ва қишлоқ хўжалигида сувдан самарасиз фойдаланиш каби омиллар сув тақчиллигини кучайтирмоқда. Бу эса кўплаб давлатлар, жумладан, Ўзбекистон учун ҳам долзарб вазифаларни юзага келтирмоқда.

Ўзбекистон Марказий Осиёда жойлашган бўлиб, сув ресурсларига бўлган эҳтиёжи юқори. Прогнозларга кўра, 2030 йилга бориб, Ўзбекистонда йилига 7 миллиард куб метр сув етишмовчилиги кузатилиши мумкин. Бу эса сув ресурсларидан оқилона ва унумли фойдаланиш, шунингдек, ҳисоб-китоб интизомини таъминлашни янада муҳим аҳамиятга эга қилмоқда.

Ўзбекистонда ичимлик суви таъминоти соҳасида бир қатор муаммолар мавжуд. Буларнинг асосийларидан бири сув ресурсларидан нотўғри ва самарасиз фойдаланишдир. Қишлоқ хўжалигида эскирган суғориш усуллари, саноатда сувни тежаш технологияларининг етарли эмаслиги сув исрофгарчилигига олиб келмоқда. Бундан ташқари, сув тармоқларига ноқонуний уланишлар, ҳисоблагичларнинг пломбаларини бузиш ёки кўрсаткичларини сохталаштириш каби қоидабузарликлар тизим самарадорлигига жиддий зиён етказади. Бундай ҳаракатлар молиявий йўқотишларга, сувнинг ноқонуний истеъмолига ва охир-оқибат ҳалол тўлов қилувчи аҳолининг ҳам сув таъминотида узилишларга дуч келишига сабаб бўлади.
Аҳолининг сувдан фойдаланиш маданиятининг пастлиги ҳам муаммолардан биридир. Кўп ҳолларда сувдан беҳуда фойдаланиш, унинг қадрига етмаслик ҳолатлари кузатилади. Бу эса сув ресурсларининг янада тезроқ камайишига олиб келади ва келажак авлодлар учун жиддий хавф туғдиради.

Юқорида қайд этилган муаммоларни ҳал этиш мақсадида Ўзбекистонда, хусусан, Амударё туманида кенг қамровли ишлар амалга оширилмоқда. Аҳолини тоза ичимлик суви билан барқарор ва узлуксиз таъминлаш, сув таъминоти инфратузилмасини замонавийлаштириш ва сув йўқотилишини камайтириш устувор вазифалардандир. Бу йўналишда хизмат сифати ва масъулиятни ошириш, истеъмолчиларда сувдан фойдаланиш маданиятини шакллантиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда.

Амударё туманида Қорақалпоғистон Республикаси қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги соҳасида назорат қилиш ҳудудий инспекцияси ҳамда “Қорақалпоқ сув таъминоти” акциядорлик жамиятининг туман филиали ходимлари ҳамкорлигида маҳаллаларда хонадонма-хонадон тарғибот ишлари олиб борилмоқда. Бу суҳбатлар аҳолини сувдан оқилона фойдаланиш, ҳисоб-китобда аниқликни таъминлаш ва тўлов интизомини юксалтиришга қаратилган. Шунингдек, сув тармоқларига ноқонуний уланишларни аниқлаш ва уларнинг олдини олиш бўйича профилактик чоралар кўрилмоқда. Бу каби тадбирлар сув ресурсларини тежаш ва тизимнинг самарадорлигини оширишда муҳим аҳамият касб этади.

Сув таъминоти тармоқларига ўзбошимчалик билан уланиш, ҳисоблагичларнинг пломбаларини бузиш ёки кўрсаткичларини сохталаштириш каби қоидабузарликлар нафақат иқтисодий зарар етказади, балки бутун сув таъминоти тизимининг ишончлилиги ва барқарорлигига путур етказади. Шу сабабли, Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги Кодексида бундай ҳаракатлар учун қатъий жавобгарлик белгиланган.

Қонунбузарлик ҳолатларида фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан ўн беш бараваригача, мансабдор шахсларга эса ўн беш бараваридан йигирма беш бараваригача жарима қўлланилиши назарда тутилган. Бу каби жазо чоралари сув ресурсларидан ноқонуний фойдаланишнинг олдини олиш, ҳисоб-китоб интизомини мустаҳкамлаш ва сув таъминоти тизимининг узлуксиз ишлашини таъминлашга қаратилган. Қонунбузарликлар оқибатида бутун тизимнинг ишончлилиги ва самарадорлиги издан чиқади, натижада ҳалол тўлов қилувчи аҳоли ҳам бевосита жабр кўради.

Аҳолининг ҳуқуқий онги ва жавобгарлик ҳисси ортган сари, сув таъминоти тизимидаги муаммолар камайиб, унинг самарадорлиги ошиб боради. Бу эса нафақат иқтисодий барқарорликни, балки ижтимоий мувозанатни таъминлашда ҳам муҳим ўрин тутади. Сув ресурсларини тежамли ва оқилона бошқариш – бугунги куннинг устувор талаби ҳисобланади, айниқса кескинлашиб бораётган иқлим ўзгаришлари шароитида. Тизимли ва мақсадли ишлар сувдан фойдаланишда масъулият ва назоратни мустаҳкамлаб, кенг кўламли экологик барқарорликни таъминлашга хизмат қилади. Ҳар бир фуқаронинг сувга бўлган масъулиятли муносабати умумий фаровонлик ва барқарор келажакни таъминлашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Хайрат Тулекбаев, Қорақалпоғистон Республикаси ҳудудий қурилиш ва уй-жой коммунал ҳужалиги сохасида назорат қилиш инспекциясининг шуъба бошлиғи