JAMIYaTDA AYoL-QIZLAR ROLI VA NUFUZI OShADI

Uzoq yillardan buyon erkaklar va ayollar oʻrtasidagi tenglik masalalari jamiyatda muhokamalarga sabab boʻlib keladi. Bu borada koʻplab huquqiy-normativ hujjatlar ishlab chiqilishiga qaramasdan, ayollarga nisbatan zoʻravonlik, kuch ishlatish holatlari uchrab turibdi. Oʻzbekistondagi doimiy aholi sonining 2023-yil 1-yanvar holatiga koʻra 18,2 mln.i ayollar, 18 mln.i erkaklarni tashkil qilmoqda. Ayollar soni erkaklarga nisbatan koʻp boʻlishiga qaramasdan bandlik jihatdan erkaklar ustun. Masalan 2021-yil holatiga koʻra Qoraqalpogʻistonda band ayollar ulushi 42,9 foizni, erkaklar ulushi esa 57,1 foizni tashkil qilgan.

2019-yil 2-sentyabrda qabul qilingan “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari toʻgʻrisida” Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni qabul qilingan. Qonunning 3-moddasida gender siyosati amalga oshirilishini taʼminlashga doir vaqtinchalik maxsus choralar — jinslarning notengligini bartaraf etish, xotin-qizlar va erkaklarning haqiqiy yoki asos boʻladigan tengligini taʼminlash boʻyicha aniq maqsadlarga erishish uchun davlat organlari tomonidan koʻriladigan huquqiy, tashkiliy hamda institutsiyaviy xususiyatga ega chora-tadbirlar ekanligi va gender hamda gender statistikasi haqida tushuncha berilgan. Unga koʻra, gender — bu xotin-qizlar va erkaklar oʻrtasidagi munosabatlarning jamiyat hayoti va faoliyatining barcha sohalarida, shu jumladan siyosat, iqtisodiyot, huquq, mafkura va madaniyat, taʼlim hamda ilm-fan sohalarida namoyon boʻladigan ijtimoiy jihat, gender statistikasi esa davlat statistikasining jamiyat hayoti va faoliyatining barcha sohalarida xotin-qizlar va erkaklarning holati toʻgʻrisida har bir jins boʻyicha alohida koʻrsatilgan maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan, har xil jinsdagi shaxslarning ijtimoiy-siyosiy hayotning barcha sohalaridagi tegishli holatini aks ettiradigan, gender muammolarini va jamiyatdagi munosabatlarni yoritadigan qismidir.

Qonunning 4-moddasida xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlarini taʼminlashning asosiy printsiplari sifatida qonuniylik, demokratizm, xotin-qizlar va erkaklarning teng huquqliligi, jins boʻyicha kamsitishga yoʻl qoʻyilmasligi belgilab qoʻyilganligiga qaramasdan bir qator zoʻravonlik harakatlari hali ham uchrab turibdi. 2022-yil holatiga koʻra Qoraqalpogʻistonda 7, Oʻzbekistonda esa 183 nafar ayollar yaqin sherik hisoblanmagan shaxslar tomonidan jinsiy zoʻrlanishga duchor boʻlgan. Mana shunday ayollarga nisbatan kuch ishlatish, jinsiy zoʻravonlikning oldini olish maqsadida yaqinda Senatda bolalar va ayollar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan Qonun loyihasining maʼqullanishi ham bejiz emas. Jinoyat va Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodekslarga kiritilgan ushbu oʻzgartirishlar orqali tajovuzkorlarni javobgarlikka tortish orqali ayollarni oiladagi zoʻravonlikdan himoya qilish mumkin. Bu qonun loyihasiga koʻra, endi jinsiy zoʻravonlikda ayblanganlar muddatidan ilgari shartli ozod qilinmaydi, jazosi yengiliga almashtirilmaydi, jinsiy zoʻravonlikka uchragan shaxslarning yosh chegarasi bekor qilinadi, jinoyatchining muayyan joylarga borishi taqiqlanadi, voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy zoʻravonlikni sodir etgan shaxslarning bolalarga taʼlim-tarbiya berishi, bolalar bilan bevosita ishlashni nazarda tutuvchi faoliyat turlari bilan shugʻullanishi taʼqiqlanadi. Bundan tashqari ularga nisbatan maʼlum miqdordagi jarimalar va qamoq jazolari ham belgilangan.

Albatta, Qonunda belgilanayotgan bunday choralar kedgusida oʻz samarasini beradi va ayollarning jamiyatimizdagi oʻrni va roli oshadi.

S.Sultanov, tuman Adliya boʻlimi YuXKM bosh yuriskonsulti