JAMIYaTDA AYoL-QIZLAR ROLI VA NUFUZI OŞADI
Uzoq yillardan buyon erkaklar va ayollar örtasidagi tenglik masalalari jamiyatda muhokamalarga sabab bölib keladi. Bu borada köplab huquqiy-normativ hujjatlar işlab çiqilişiga qaramasdan, ayollarga nisbatan zöravonlik, kuç işlatiş holatlari uçrab turibdi. Özbekistondagi doimiy aholi sonining 2023-yil 1-yanvar holatiga köra 18,2 mln.i ayollar, 18 mln.i erkaklarni taşkil qilmoqda. Ayollar soni erkaklarga nisbatan köp bölişiga qaramasdan bandlik jihatdan erkaklar ustun. Masalan 2021-yil holatiga köra Qoraqalpoğistonda band ayollar uluşi 42,9 foizni, erkaklar uluşi esa 57,1 foizni taşkil qilgan.
2019-yil 2-sentyabrda qabul qilingan “Xotin-qizlar va erkaklar uçun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari töğrisida” Özbekiston Respublikasining Qonuni qabul qilingan. Qonunning 3-moddasida gender siyosati amalga oşirilişini taʼminlaşga doir vaqtinçalik maxsus çoralar — jinslarning notengligini bartaraf etiş, xotin-qizlar va erkaklarning haqiqiy yoki asos böladigan tengligini taʼminlaş böyiça aniq maqsadlarga erişiş uçun davlat organlari tomonidan köriladigan huquqiy, taşkiliy hamda institutsiyaviy xususiyatga ega çora-tadbirlar ekanligi va gender hamda gender statistikasi haqida tuşunça berilgan. Unga köra, gender — bu xotin-qizlar va erkaklar örtasidagi munosabatlarning jamiyat hayoti va faoliyatining barça sohalarida, şu jumladan siyosat, iqtisodiyot, huquq, mafkura va madaniyat, taʼlim hamda ilm-fan sohalarida namoyon böladigan ijtimoiy jihat, gender statistikasi esa davlat statistikasining jamiyat hayoti va faoliyatining barça sohalarida xotin-qizlar va erkaklarning holati töğrisida har bir jins böyiça alohida körsatilgan maʼlumotlarni öz içiga olgan, har xil jinsdagi şaxslarning ijtimoiy-siyosiy hayotning barça sohalaridagi tegişli holatini aks ettiradigan, gender muammolarini va jamiyatdagi munosabatlarni yoritadigan qismidir.
Qonunning 4-moddasida xotin-qizlar va erkaklar uçun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlarini taʼminlaşning asosiy printsiplari sifatida qonuniylik, demokratizm, xotin-qizlar va erkaklarning teng huquqliligi, jins böyiça kamsitişga yöl qöyilmasligi belgilab qöyilganligiga qaramasdan bir qator zöravonlik harakatlari hali ham uçrab turibdi. 2022-yil holatiga köra Qoraqalpoğistonda 7, Özbekistonda esa 183 nafar ayollar yaqin şerik hisoblanmagan şaxslar tomonidan jinsiy zörlanişga duçor bölgan. Mana şunday ayollarga nisbatan kuç işlatiş, jinsiy zöravonlikning oldini oliş maqsadida yaqinda Senatda bolalar va ayollar huquqlarini himoya qilişga qaratilgan Qonun loyihasining maʼqullanişi ham bejiz emas. Jinoyat va Maʼmuriy javobgarlik töğrisidagi kodekslarga kiritilgan uşbu özgartirişlar orqali tajovuzkorlarni javobgarlikka tortiş orqali ayollarni oiladagi zöravonlikdan himoya qiliş mumkin. Bu qonun loyihasiga köra, endi jinsiy zöravonlikda ayblanganlar muddatidan ilgari şartli ozod qilinmaydi, jazosi yengiliga almaştirilmaydi, jinsiy zöravonlikka uçragan şaxslarning yoş çegarasi bekor qilinadi, jinoyatçining muayyan joylarga borişi taqiqlanadi, voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy zöravonlikni sodir etgan şaxslarning bolalarga taʼlim-tarbiya berişi, bolalar bilan bevosita işlaşni nazarda tutuvçi faoliyat turlari bilan şuğullanişi taʼqiqlanadi. Bundan taşqari ularga nisbatan maʼlum miqdordagi jarimalar va qamoq jazolari ham belgilangan.
Albatta, Qonunda belgilanayotgan bunday çoralar kedgusida öz samarasini beradi va ayollarning jamiyatimizdagi örni va roli oşadi.
S.Sultanov, tuman Adliya bölimi YuXKM boş yuriskonsulti

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶