18-may – xalqaro muzeylar kuni: AMUDARYo TARIXIY-OʻLKAShUNOSLIK MUZEYI – XALQIMIZ JONLI TARIXINING BIR BOʻLAGI

Mamlakatimizda muzeylar, hatto ochiq osmon ostidagi muzey-shaharlar koʻp. Albatta, har bir muzey xalqimiz maʼnaviy-maʼrifiy hayotining, jonli tarixining bir boʻlagi. Amudaryo tumanining tarixiy-oʻlkashunoslik muzeyi bilan tanishgan har bir inson buni dildan his etishi tabiiy. Chunki muzey nafaqat Amudaryo tumanining qadim oʻtmishi, balki bugungi buyuk oʻzgarishlar, tuman hayotining barcha jabhalarida amalga oshirilayotgan islohotlar, erishilayotgan yutuqlar haqida hikoya qiluvchi eksponatlarga boyligi bilan har bir qalbda katta taassurotlar uygʻotadi.

Tashkil etilganiga endi 2-yil boʻlgan muzey bugungi kunda tumanga tashrif buyuruvchi mehmonlar va yoshlarning sevimli maskaniga aylangan. Salkam 500 eksponatga ega muzey 2021-yilning 8-may kuni, yaʼni 18-may – Xalqaro muzeylar kuni arafasida tantanali ravishda ochildi.

Muzey eksponatlarining har birining oʻz tarixi, xalqimizning bugungi kunida tutguvchi maʼnaviy oʻrni bor. Xalq ana shu maʼnaviy uzviylikdan kuch oladi. XVI-XVII asrdan to bugungi kungacha boʻlgan amudaryoliklar tarixi aks etgan toshga aylangan daraxt, XVI-XVII asrlarda Xiva va Buxoro xonliklari tomonidan zarb etilgan mis tangalar, toshday qotgan choy, bundan 200-yillar avval ajdodlarimiz foydalangan dazmol, toshchiroq, kuvi, chigʻir, keli-kelisop, oʻgʻir, sopol idishlar, baliqchi bobolar foydalangan qayiq, jahonga mashhur mangʻitlik fizik-kibernetik olimlar, aka-uka Muxtor va Amin Saidovlarni ulgʻaytirgan halinchak, ikkinchi jahon urushi ishtirokchisi, choykoʻllik Qodir bobo kiygan “poʻstin”, mashhur turkman gilamlari, Amuboʻyi ayollarining noyob taqinchoqlari, mursaklari, musiqa asboblari, ayniqsa, XVIII asrda yashagan mangʻitlik meʼmor Eshmuhammad naqqosh tomonidan ishlangan oʻymakor eshiklar muzey eksponatlariga alohida joziba bagʻishlagan.

Shuningdek, muzey eksponatlari ichidan joy olgan amudaryolik ijodkorlar qalamiga mansub kitoblar, Amudaryo tuman matbuotining taraqqiyot bosqichlari haqida hikoya qiluvchi 1934-yildan 2023-yilgacha boʻlgan davrdagi gazetalarning nodir nusxalari har bir kelguvchining eʼtiborini tortadi.

Darvoqe, buyuk meʼmor Eshmuhammad naqqosh XVIII asrda yashab, oʻzining mustahkam sharqona meʼmoriy yechimga ega loyihalari bilan nafaqat Mangʻit va Gurlan bekliklarida, balki Xiva xonligining barcha hududlarida yaxshi tanilgan. Elparvar, oʻzi tugʻilgan makonni obodon koʻrishni istagan Eshmuhammad naqqosh Mangʻit qalʼasining yangi meʼmoriy loyihasini ishlab chiqadi. Loyiha shu qadar puxta ishlanadiki, unda qalʼadagi har bir inshoot, koʻcha va guzar, agar qurilgan taqdirda, Xiva shahridan kam boʻlmasligi, hatto minoralari balandligi Xiva minoralaridan ham balandroq boʻlishi nazarda tutilgan Eshmuhammad naqqoshning loyihasi bilan tanishgan xon Mangʻit qalʼasi Xiva xonligining shimoldagi mustahkam qoʻrgʻonlaridan biriga aylanishini istab, loyihani maʼqullasa-da, xonning atrofidagi ayrim gʻalamis mulozimlar Mangʻit qalʼasining bu darajada bekam-u koʻst boʻlishini yoqlashmaydi va Eshmuhammad naqqoshni yoʻq qilish payiga tushadilar. Nihoyat, ular maqsadiga yetishadilar. Xoʻjayli shahridan muhim yumush bilan qaytayotgan Eshmuhammad naqqoshni Mangʻit qalʼasining shimoliy-gʻarbidagi “Qaysar yop” boʻyida bugʻizlab, yopga tashlab yuboradilar.

Hamma zamonlarda ham xalq ichidan chiqqan manqurtlar ezgulik yoʻliga toʻsiq boʻlishgan. Agar shunday boʻlmaganida bu jafokash xalq yuz yillab moʻgʻullar asoratida yashamasdi, Temur Malik bilan Jaloliddin Manguberdilar fojeali oʻlim topmasdi. Agar ana shunday manqurtlar oʻz vatandoshlari koʻzini choʻqimaganlarida Hindistondagi afsonaviy Tojmahal Oʻzbekiston bagʻrida qurilgan boʻlardi. Eshmuhammad bobomizga ham bu qadar torlik, dushmanlik qilishmaganida edi, ona shahrimiz Mangʻitning qiyofasi tamoman boshqacha boʻlardi. Yaxshiyam mustaqil boʻldik, mana, tarixiy ildizlarimizdan kuch olayotirmiz.

Tarixni ortga qaytarib boʻlmagani kabi insoniyat qilgan xatolarni ham toʻgʻrilashning aslo iloji yoʻq. Muzey eksponatlari esa oʻz tarixi bilan insonlarni ogohlikka, milliy-maʼnaviy qadriyatlarga sadoqat bilan yashashga undab turadi.

Robiya YOʻLDOShEVA.