18 май – халқаро музейлар куни: АМУДАРЁ ТАРИХИЙ-ЎЛКАШУНОСЛИК МУЗЕЙИ – ХАЛҚИМИЗ ЖОНЛИ ТАРИХИНИНГ БИР БЎЛАГИ
Мамлакатимизда музейлар, ҳатто очиқ осмон остидаги музей-шаҳарлар кўп. Албатта, ҳар бир музей халқимиз маънавий-маърифий ҳаётининг, жонли тарихининг бир бўлаги. Амударё туманининг тарихий-ўлкашунослик музейи билан танишган ҳар бир инсон буни дилдан ҳис этиши табиий. Чунки музей нафақат Амударё туманининг қадим ўтмиши, балки бугунги буюк ўзгаришлар, туман ҳаётининг барча жабҳаларида амалга оширилаётган ислоҳотлар, эришилаётган ютуқлар ҳақида ҳикоя қилувчи экспонатларга бойлиги билан ҳар бир қалбда катта таассуротлар уйғотади.
Ташкил этилганига энди 2 йил бўлган музей бугунги кунда туманга ташриф буюрувчи меҳмонлар ва ёшларнинг севимли масканига айланган. Салкам 500 экспонатга эга музей 2021 йилнинг 8 май куни, яъни 18 май – Халқаро музейлар куни арафасида тантанали равишда очилди.
Музей экспонатларининг ҳар бирининг ўз тарихи, халқимизнинг бугунги кунида тутгувчи маънавий ўрни бор. Халқ ана шу маънавий узвийликдан куч олади. XVI-XVII асрдан то бугунги кунгача бўлган амударёликлар тарихи акс этган тошга айланган дарахт, XVI-XVII асрларда Хива ва Бухоро хонликлари томонидан зарб этилган мис тангалар, тошдай қотган чой, бундан 200 йиллар аввал аждодларимиз фойдаланган дазмол, тошчироқ, куви, чиғир, кели-келисоп, ўғир, сопол идишлар, балиқчи боболар фойдаланган қайиқ, жаҳонга машҳур манғитлик физик-кибернетик олимлар, ака-ука Мухтор ва Амин Саидовларни улғайтирган ҳалинчак, иккинчи жаҳон уруши иштирокчиси, чойкўллик Қодир бобо кийган “пўстин”, машҳур туркман гиламлари, Амубўйи аёлларининг ноёб тақинчоқлари, мурсаклари, мусиқа асбоблари, айниқса, XVIII асрда яшаган манғитлик меъмор Эшмуҳаммад наққош томонидан ишланган ўймакор эшиклар музей экспонатларига алоҳида жозиба бағишлаган.
Шунингдек, музей экспонатлари ичидан жой олган амударёлик ижодкорлар қаламига мансуб китоблар, Амударё туман матбуотининг тараққиёт босқичлари ҳақида ҳикоя қилувчи 1934 йилдан 2023 йилгача бўлган даврдаги газеталарнинг нодир нусхалари ҳар бир келгувчининг эътиборини тортади.
Дарвоқе, буюк меъмор Эшмуҳаммад наққош XVIII асрда яшаб, ўзининг мустаҳкам шарқона меъморий ечимга эга лойиҳалари билан нафақат Манғит ва Гурлан бекликларида, балки Хива хонлигининг барча ҳудудларида яхши танилган. Элпарвар, ўзи туғилган маконни ободон кўришни истаган Эшмуҳаммад наққош Манғит қалъасининг янги меъморий лойиҳасини ишлаб чиқади. Лойиҳа шу қадар пухта ишланадики, унда қалъадаги ҳар бир иншоот, кўча ва гузар, агар қурилган тақдирда, Хива шаҳридан кам бўлмаслиги, ҳатто миноралари баландлиги Хива минораларидан ҳам баландроқ бўлиши назарда тутилган Эшмуҳаммад наққошнинг лойиҳаси билан танишган хон Манғит қалъаси Хива хонлигининг шимолдаги мустаҳкам қўрғонларидан бирига айланишини истаб, лойиҳани маъқулласа-да, хоннинг атрофидаги айрим ғаламис мулозимлар Манғит қалъасининг бу даражада бекам-у кўст бўлишини ёқлашмайди ва Эшмуҳаммад наққошни йўқ қилиш пайига тушадилар. Ниҳоят, улар мақсадига етишадилар. Хўжайли шаҳридан муҳим юмуш билан қайтаётган Эшмуҳаммад наққошни Манғит қалъасининг шимолий-ғарбидаги “Қайсар ёп” бўйида буғизлаб, ёпга ташлаб юборадилар.
Ҳамма замонларда ҳам халқ ичидан чиққан манқуртлар эзгулик йўлига тўсиқ бўлишган. Агар шундай бўлмаганида бу жафокаш халқ юз йиллаб мўғуллар асоратида яшамасди, Темур Малик билан Жалолиддин Мангубердилар фожеали ўлим топмасди. Агар ана шундай манқуртлар ўз ватандошлари кўзини чўқимаганларида Ҳиндистондаги афсонавий Тожмаҳал Ўзбекистон бағрида қурилган бўларди. Эшмуҳаммад бобомизга ҳам бу қадар торлик, душманлик қилишмаганида эди, она шаҳримиз Манғитнинг қиёфаси тамоман бошқача бўларди. Яхшиям мустақил бўлдик, мана, тарихий илдизларимиздан куч олаётирмиз.
Тарихни ортга қайтариб бўлмагани каби инсоният қилган хатоларни ҳам тўғрилашнинг асло иложи йўқ. Музей экспонатлари эса ўз тарихи билан инсонларни огоҳликка, миллий-маънавий қадриятларга садоқат билан яшашга ундаб туради.
Робия ЙЎЛДОШЕВА.
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
