Boʻqoq kasalligi: sabablar, turlari va oldini olish yoʻllari

Qalqonsimon bez organizm uchun muhim boʻlgan gormonlarni ishlab chiqaradi va uning faoliyati buzilganda turli kasalliklar yuzaga keladi. Bugungi kunda dunyo boʻyicha millionlab odamlar boʻqoq kasalligidan aziyat chekmoqda. Xususan, Markaziy Osiyo mintaqasida yod tanqisligi sababli bu kasallik keng tarqalgan. Oʻz vaqtida aniqlanmagan holatlarda boʻqoq organizmning umumiy holatiga jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. 

Kasallikning sabablari, turlari va oldini olish choralarini oʻrganish, aholi orasida profilaktika choralari toʻgʻrisida Qum yop mahallasi hududidagi Oilaviy shifokorlik punkti mudirasi, shifokor Zamira Saparova bilan suhbatlashdik. 

— Zamira opa, bugungi kunda boʻqoq kasalligi global muammolardan biri sifatida tilga olinmoqda. Avvalo, u qanday kasallik va uning kelib chiqish sabablari nimalardan iborat? 

— Boʻqoq — qalqonsimon bez kasalligi boʻlib, organizmdagi patologik oʻzgarishlar tufayli rivojlanadi. Kasallik asab, yurak-qon tomir, ovqat hazm qilish, suyak tayanch tizimi, reproduktiv salomatlik va hatto miya faoliyatiga ham taʼsir qiladi. Asosan yod tanqisligi yoki yodning haddan tashqari koʻpligi natijasida yuzaga keladi. 

— Endemik boʻqoq qanday omillar sabab yuzaga keladi? 

— Endemik boʻqoqning asosiy sababi yod tanqisligi. Yod uchuvchan modda boʻlgani uchun quruq va changli ob-havo sharoitida tez yoʻqoladi. Markaziy Osiyo va Yevropa davlatlarida aynan shu sababli boʻqoq keng tarqalgan. Shuningdek, notoʻgʻri ovqatlanish, oqsil va vitamin yetishmovchiligi, stress ham kasallik rivojlanishiga sabab boʻlishi mumkin. Dengiz boʻyi mamlakatlarida esa yod tabiiy ravishda koʻp boʻlgani uchun boʻqoq kam uchraydi. 

— Endemik boʻqoq qanday shakllarda uchraydi? 

— Endemik boʻqoq uch xil shaklda namoyon boʻladi. Diffuz endemik boʻqoqda qalqonsimon bez bir tekis kattalashadi, lekin tugunlar hosil boʻlmaydi. Bu holat asosan yod tanqisligi natijasida rivojlanadi. Bemor nafas yetishmovchiligi, sovuq havoda ham derazani ochishga intilish, boʻyin atrofini ochiq saqlashga harakat qilish kabi alomatlarni sezishi mumkin. Tugunli endemik boʻqoq esa qalqonsimon bezda tugunlar paydo boʻlishi bilan tavsiflanadi. Ushbu tugunlar yaxshi yoki yomon sifatli boʻlishi mumkin. Agar ular kattalashsa, bemor boʻyin sohasida bosim va noqulaylik his qiladi. Aralash (diffuz-tugunli) endemik boʻqoq esa bezning umumiy kattalashishi bilan birga tugunlarning ham hosil boʻlishi bilan ajralib turadi. Bu holatda bemorda nafas olish va yutishda qiyinchilik, ovozning pastlashishi va baʼzan ogʻriq kabi alomatlar kuzatiladi.

— Gipertireoz va gipotireoz qanday farqlanadi? 

— Boʻqoq kasalligi organizmda gormonlar ishlab chiqarish jarayoniga taʼsir qiladi va u ikki xil shaklda rivojlanishi mumkin. Gipertireoz holatida T3 va T4 gormonlari ortiqcha ishlab chiqariladi, natijada organizmning metabolizm jarayoni tezlashadi. Bu bemorda yurak urishining tezlashishi, qoʻl qaltirashi, haddan tashqari terlash, keskin vazn yoʻqotish, asabiylashish va koʻzlarning oldinga chiqib ketishi kabi simptomlar bilan namoyon boʻladi. Gipotireoz esa aksincha, T3 va T4 gormonlari yetishmovchiligi natijasida rivojlanadi. Bu holatda bemor doimiy charchoq, uyquchanlik, depressiya, soch toʻkilishi, vazn ortishi, yurak urishining sekinlashishi va qabziyat kabi muammolarga duch keladi.

— Qangli va Qum yop mahallasida ham bu kasallikka chalinganlar kuzatilganmi, ularning soni qancha? 

— Bizning mahallamizda diffuz zaharli boʻqoq bilan kasallanganlar soni 52 nafar boʻlib, biz ularni Endokrinolog koʻrigidan oʻtkazib OShP hisobidan zarur dori vositalari bilan davoladik va gormonal buzilish bor yoʻqligini bilish uchun qon tahliliga yubordik.

— Zaharli boʻqoq qanday kasallik va u qanday davolanadi?

— Bu kasallikda qalqonsimon bez ichida oʻsmalar hosil boʻladi va turli zararli biokimyoviy moddalar yigʻiladi. Davolashda yod preparatlari va zarur boʻlsa, jarrohlik usullari qoʻllanadi. Muhimi, kasallikni erta aniqlash va shifokor nazorati ostida davolashdir. Ayrim bemorlar yodni boʻyin sohasiga surtish yoki hidlash orqali davolanishga harakat qilishadi, ammo bu notoʻgʻri.

Har bir bemor shifokor tavsiyasiga binoan individual davolanishi kerak. 

— Kasallikning oldini olish uchun nimalar qilish kerak? 

— Yodga boy mahsulotlarni isteʼmol qilish lozim. Asal, sut, baliq goʻshti, siyohrang piyoz va siyohrang karam eng foydali mahsulotlardir. Bundan tashqari, maktab oʻquvchilariga profilaktika maqsadida "Antistrumin" tabletkalari beriladi. Biz mahalla boʻyicha 2024-yil dekabr oyida 2025-yil uchun mahallamizdagi 199ta yosh oilaning 398 nafar aʼzosiga haftasiga 1 tabletkadan jami 19 900ta tabletka tarqatdik. 

— Zamira opa, qimmatli maʼlumotlaringiz uchun rahmat! 

QDU talabasi Mahliyo Gulmamatova suhbatlashdi.