Бўқоқ касаллиги: сабаблар, турлари ва олдини олиш йўллари

Қалқонсимон без организм учун муҳим бўлган гормонларни ишлаб чиқаради ва унинг фаолияти бузилганда турли касалликлар юзага келади. Бугунги кунда дунё бўйича миллионлаб одамлар бўқоқ касаллигидан азият чекмоқда. Хусусан, Марказий Осиё минтақасида йод танқислиги сабабли бу касаллик кенг тарқалган. Ўз вақтида аниқланмаган ҳолатларда бўқоқ организмнинг умумий ҳолатига жиддий таъсир кўрсатиши мумкин. 

Касалликнинг сабаблари, турлари ва олдини олиш чораларини ўрганиш, аҳоли орасида профилактика чоралари тўғрисида Қум ёп маҳалласи ҳудудидаги Оилавий шифокорлик пункти мудираси, шифокор Замира Сапарова билан суҳбатлашдик. 

— Замира опа, бугунги кунда бўқоқ касаллиги глобал муаммолардан бири сифатида тилга олинмоқда. Аввало, у қандай касаллик ва унинг келиб чиқиш сабаблари нималардан иборат? 

— Бўқоқ — қалқонсимон без касаллиги бўлиб, организмдаги патологик ўзгаришлар туфайли ривожланади. Касаллик асаб, юрак-қон томир, овқат ҳазм қилиш, суяк таянч тизими, репродуктив саломатлик ва ҳатто мия фаолиятига ҳам таъсир қилади. Асосан йод танқислиги ёки йоднинг ҳаддан ташқари кўплиги натижасида юзага келади. 

— Эндемик бўқоқ қандай омиллар сабаб юзага келади? 

— Эндемик бўқоқнинг асосий сабаби йод танқислиги. Йод учувчан модда бўлгани учун қуруқ ва чангли об-ҳаво шароитида тез йўқолади. Марказий Осиё ва Европа давлатларида айнан шу сабабли бўқоқ кенг тарқалган. Шунингдек, нотўғри овқатланиш, оқсил ва витамин етишмовчилиги, стресс ҳам касаллик ривожланишига сабаб бўлиши мумкин. Денгиз бўйи мамлакатларида эса йод табиий равишда кўп бўлгани учун бўқоқ кам учрайди. 

— Эндемик бўқоқ қандай шаклларда учрайди? 

— Эндемик бўқоқ уч хил шаклда намоён бўлади. Диффуз эндемик бўқоқда қалқонсимон без бир текис катталашади, лекин тугунлар ҳосил бўлмайди. Бу ҳолат асосан йод танқислиги натижасида ривожланади. Бемор нафас етишмовчилиги, совуқ ҳавода ҳам деразани очишга интилиш, бўйин атрофини очиқ сақлашга ҳаракат қилиш каби аломатларни сезиши мумкин. Тугунли эндемик бўқоқ эса қалқонсимон безда тугунлар пайдо бўлиши билан тавсифланади. Ушбу тугунлар яхши ёки ёмон сифатли бўлиши мумкин. Агар улар катталашса, бемор бўйин соҳасида босим ва ноқулайлик ҳис қилади. Аралаш (диффуз-тугунли) эндемик бўқоқ эса безнинг умумий катталашиши билан бирга тугунларнинг ҳам ҳосил бўлиши билан ажралиб туради. Бу ҳолатда беморда нафас олиш ва ютишда қийинчилик, овознинг пастлашиши ва баъзан оғриқ каби аломатлар кузатилади.

— Гипертиреоз ва гипотиреоз қандай фарқланади? 

— Бўқоқ касаллиги организмда гормонлар ишлаб чиқариш жараёнига таъсир қилади ва у икки хил шаклда ривожланиши мумкин. Гипертиреоз ҳолатида Т3 ва Т4 гормонлари ортиқча ишлаб чиқарилади, натижада организмнинг метаболизм жараёни тезлашади. Бу беморда юрак уришининг тезлашиши, қўл қалтираши, ҳаддан ташқари терлаш, кескин вазн йўқотиш, асабийлашиш ва кўзларнинг олдинга чиқиб кетиши каби симптомлар билан намоён бўлади. Гипотиреоз эса аксинча, Т3 ва Т4 гормонлари етишмовчилиги натижасида ривожланади. Бу ҳолатда бемор доимий чарчоқ, уйқучанлик, депрессия, соч тўкилиши, вазн ортиши, юрак уришининг секинлашиши ва қабзият каби муаммоларга дуч келади.

— Қангли ва Қум ёп маҳалласида ҳам бу касалликка чалинганлар кузатилганми, уларнинг сони қанча? 

— Бизнинг маҳалламизда диффуз заҳарли бўқоқ билан касалланганлар сони 52 нафар бўлиб, биз уларни Эндокринолог кўригидан ўтказиб ОШП ҳисобидан зарур дори воситалари билан даволадик ва гормонал бузилиш бор йўқлигини билиш учун қон таҳлилига юбордик.

— Заҳарли бўқоқ қандай касаллик ва у қандай даволанади?

— Бу касалликда қалқонсимон без ичида ўсмалар ҳосил бўлади ва турли зарарли биокимёвий моддалар йиғилади. Даволашда йод препаратлари ва зарур бўлса, жарроҳлик усуллари қўлланади. Муҳими, касалликни эрта аниқлаш ва шифокор назорати остида даволашдир. Айрим беморлар йодни бўйин соҳасига суртиш ёки ҳидлаш орқали даволанишга ҳаракат қилишади, аммо бу нотўғри.

Ҳар бир бемор шифокор тавсиясига биноан индивидуал даволаниши керак. 

— Касалликнинг олдини олиш учун нималар қилиш керак? 

— Йодга бой маҳсулотларни истеъмол қилиш лозим. Асал, сут, балиқ гўшти, сиёҳранг пиёз ва сиёҳранг карам энг фойдали маҳсулотлардир. Бундан ташқари, мактаб ўқувчиларига профилактика мақсадида "Антиструмин" таблеткалари берилади. Биз маҳалла бўйича 2024 йил декабрь ойида 2025 йил учун маҳалламиздаги 199та ёш оиланинг 398 нафар аъзосига ҳафтасига 1 таблеткадан жами 19 900та таблетка тарқатдик. 

— Замира опа, қимматли маълумотларингиз учун раҳмат! 

ҚДУ талабаси Маҳлиё Гулмаматова суҳбатлашди.