SUD TIZIMIDA FUQAROLARNING HUQUQ VA ERKINLIKLARI REAL HIMOYa HUQUQI BILAN TAʼMINLADI

Mamlakatimiz sud-huquq tizimida amalga oşirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi – inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qiliş, sudlarning çinakamiga mustaqilligini taʼminlaş hisoblanadi. Şu nuqtai nazardan mamlakatimizda sud hokimiyatini bosqiçma-bosqiç mustahkamlab boriş, sudning mustaqilligini taʼminlaş, uni inson huquq va erkinliklarini işonçli himoya qilişga xizmat qiladigan tom maʼnodagi mustaqil davlat institutiga aylantirişga qaratilgan keng kölamli taşkiliy-huquqiy çora-tadbirlar amalga oşirilmoqda.

Fuqarolarning sud himoyasida böliş huquqining taʼminlanişi Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 44-moddasida hamda Inson huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasi 8-moddasida körsatib ötilgan. Şuningdek, Fuqarolik va siyosiy huquqlar töğrisidagi Xalqaro paktning 14-moddasida va Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini himoya qiliş töğrisidagi Yevropa Konventsiyasining 6-moddasi 1-qismida ham mustahkamlangan.
Konstitutsiyaning 44-moddasida yozib qöyilgan qoida bir qator qonun hujjatlari, jumladan, Özbekiston Respublikasining 1995-yil 30-avgustdagi «Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlar va qarorlar ustidan sudga şikoyat qiliş töğrisida»gi Qonunda aniq ifoda etilgan.

Har bir kişining huquq va erkinliklarini sudda himoya qiliş har bir kişiga kafolatlangan. Uşbu huquq öz manfaatlarini şaxsan, advokat yoki qonuniy vakili orqali himoya qilişi mumkin bölgan har qanday jismoniy şaxsga tegişlidir.

Sud himoyasida böliş huquqi yuridik yordam oliş huquqi bilan çambarças boğliqdir, çunki qonunlarni, ularni qöllaş amaliyotini, sudlarda işlarni yuritiş tajribasini bilmasdan turib sud himoyasida böliş imkoniyatlarini samarali amalga oşiriş mumkin emas. Yuridik kasblarni egallagan kişilar bunday xususiyatlarga ega böladi. Şuning uçun ham ular sudda özini himoya qilişga muhtoj kişilarga yordam berişi kerak.

Jinoiy javobgarlikka tortilayotgan şaxslarga ularning huquqlari va erkinliklarini himoya qiliş maqsadida keng doiradagi ularni nimada ayblanayotganligini biliş, körsatuvlar va tuşuntirişlar beriş, dalillar bilan tanişiş, tergovni olib borayotgan yoki ayblovni quvvatlayotgan mansabdor şaxslarning xatti-harakatlari ustidan şikoyat qiliş kabi huquqlar beriladi.

Agar şaxsga ayblovçi bilan tortişuv huquqi berilmasa, har bir şaxsning öziga eʼlon qilingan aybga iqror bölmaslik va rad etiş huquqi quruq gap bölib qoladi. Şuning uçun ham JPKning 25-moddasida ilk bor sud muhokamasini tortişuv asosida olib boriş haqidagi tamoyil aks ettirilgan. Himoyalaniş huquqi uning amalga oşirilişiga doir kafolatlar bilan ajralmasdir.

Bugungi kunda fuqarolar huquq va erkinliklarining yuridik jihatdan himoyalanişini kuçaytirişga qaratilgan huquqiy institut sifatida advokaturaning taʼsiri oşib bormoqda.

Fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlari buzilganda, u sud orqali himoya qilinadi. Insonlarga tegişli huquq va erkinliklari köp qirrali xususiyatga egadir. Jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan har bir şaxsning işi qonuniy tartibda, sudda oşkora körib çiqilib, uning aybi aniqlanmagunga qadar aybdor emas deb hisoblanadi. Sudda ayblanayotgan şaxsga özini himoya qiliş uçun barça şaroitlar taʼminlab beriladi. Fuqarolarning sud himoyasida bölişliklari kafolatlanadi.

Amaldagi Jinoyat-protsessual kodeksining 49-moddasi 2-qismiga muvofiq jinoyat işida himoyaçi sifatida advokatlar, himoyaçi sifatida qatnaşiş uçun maxsus ruxsatnomaga ega şaxslar, jamoat birlaşmalarining öz aʼzolarining işlari böyiça vakillari qatnaşişlari mumkin. Gumon qilinuvçining, ayblanuvçining, sudlanuvçining yaqin qarindoşlari yoki qonuniy vakillari, şuningdek boşqa şaxslar himoyaçi sifatida iştirok etişiga tergovçining qarori va sud ajrimi böyiça yöl qöyilişi mumkin.

Aytiş joizki, amaldagi Jinoyat-protsessual kodeksi 52-moddasining 1-qismiga asosan, gumon qilinuvçi, ayblanuvçi yoki sudlanuvçi iş yuritilayotgan davrda istalgan vaqtda himoyaçidan voz keçişga haqlidir. Bunga faqat gumon qilinuvçi, ayblanuvçi yoki sudlanuvçining taşabbusi bilan hamda himoyaçining işda iştirok etişiga suriştiruvçi, tergovçi yoki sudning advokat taklif etişi orqali taʼminlanadigan real imkoniyatlar mavjud bölganidagina yöl qöyiladi, bunda advokat himoyadan voz keçilganligini tasdiqlaydi.

Hozirgi vaqtda tergovçi va himoyaçining sodir etilgan jinoyat bilan boğliq harakatlarni isbotlaşdagi imkoniyatlari qandaydir darajada sud amaliyoti şakllanişi bilan boğliq bölib, u himoyaga yetarliça şaroit va imkoniyat yaratiş yönalişi bilan tenglaşmoqda.

Demokratik jamiyat quriş sari borayotgan davlatimizda adolat ravnaq topişi uçun, eng avvalo, huquqni muhofaza qiluvçi organ xodimlarining özlari qonunga qatʼiy amal qilişlari lozim. Ular tomonidan qonun talablariga mos kelmaydigan dalillar ayblovga asos qilib olinişi mumkin emas, şu bilan birga, himoyaçining dalillar töplaşda imkoniyati çeklanganligini hisobga olib, ulardan ayblanuvçining manfaatlarini közlab foydalaniş taqiqlanmasligi maqsadga muvofiqdir.

A.Ametov, Jinoyat işlari böyiça Kegeyli tuman sudi raisi.
S.Davletmurodov, Jinoyat işlari böyiça Amudaryo tuman sudi raisi.