SUD TIZIMIDA FUQAROLARNING HUQUQ VA ERKINLIKLARI REAL HIMOYa HUQUQI BILAN TAʼMINLADI

Mamlakatimiz sud-huquq tizimida amalga oshirilayotgan islohotlarning asosiy maqsadi – inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini samarali himoya qilish, sudlarning chinakamiga mustaqilligini taʼminlash hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan mamlakatimizda sud hokimiyatini bosqichma-bosqich mustahkamlab borish, sudning mustaqilligini taʼminlash, uni inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilishga xizmat qiladigan tom maʼnodagi mustaqil davlat institutiga aylantirishga qaratilgan keng koʻlamli tashkiliy-huquqiy chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Fuqarolarning sud himoyasida boʻlish huquqining taʼminlanishi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 44-moddasida hamda Inson huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasi 8-moddasida koʻrsatib oʻtilgan. Shuningdek, Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi Xalqaro paktning 14-moddasida va Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini himoya qilish toʻgʻrisidagi Yevropa Konventsiyasining 6-moddasi 1-qismida ham mustahkamlangan.
Konstitutsiyaning 44-moddasida yozib qoʻyilgan qoida bir qator qonun hujjatlari, jumladan, Oʻzbekiston Respublikasining 1995-yil 30-avgustdagi «Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xatti-harakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish toʻgʻrisida»gi Qonunda aniq ifoda etilgan.

Har bir kishining huquq va erkinliklarini sudda himoya qilish har bir kishiga kafolatlangan. Ushbu huquq oʻz manfaatlarini shaxsan, advokat yoki qonuniy vakili orqali himoya qilishi mumkin boʻlgan har qanday jismoniy shaxsga tegishlidir.

Sud himoyasida boʻlish huquqi yuridik yordam olish huquqi bilan chambarchas bogʻliqdir, chunki qonunlarni, ularni qoʻllash amaliyotini, sudlarda ishlarni yuritish tajribasini bilmasdan turib sud himoyasida boʻlish imkoniyatlarini samarali amalga oshirish mumkin emas. Yuridik kasblarni egallagan kishilar bunday xususiyatlarga ega boʻladi. Shuning uchun ham ular sudda oʻzini himoya qilishga muhtoj kishilarga yordam berishi kerak.

Jinoiy javobgarlikka tortilayotgan shaxslarga ularning huquqlari va erkinliklarini himoya qilish maqsadida keng doiradagi ularni nimada ayblanayotganligini bilish, koʻrsatuvlar va tushuntirishlar berish, dalillar bilan tanishish, tergovni olib borayotgan yoki ayblovni quvvatlayotgan mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari ustidan shikoyat qilish kabi huquqlar beriladi.

Agar shaxsga ayblovchi bilan tortishuv huquqi berilmasa, har bir shaxsning oʻziga eʼlon qilingan aybga iqror boʻlmaslik va rad etish huquqi quruq gap boʻlib qoladi. Shuning uchun ham JPKning 25-moddasida ilk bor sud muhokamasini tortishuv asosida olib borish haqidagi tamoyil aks ettirilgan. Himoyalanish huquqi uning amalga oshirilishiga doir kafolatlar bilan ajralmasdir.

Bugungi kunda fuqarolar huquq va erkinliklarining yuridik jihatdan himoyalanishini kuchaytirishga qaratilgan huquqiy institut sifatida advokaturaning taʼsiri oshib bormoqda.

Fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlari buzilganda, u sud orqali himoya qilinadi. Insonlarga tegishli huquq va erkinliklari koʻp qirrali xususiyatga egadir. Jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan har bir shaxsning ishi qonuniy tartibda, sudda oshkora koʻrib chiqilib, uning aybi aniqlanmagunga qadar aybdor emas deb hisoblanadi. Sudda ayblanayotgan shaxsga oʻzini himoya qilish uchun barcha sharoitlar taʼminlab beriladi. Fuqarolarning sud himoyasida boʻlishliklari kafolatlanadi.

Amaldagi Jinoyat-protsessual kodeksining 49-moddasi 2-qismiga muvofiq jinoyat ishida himoyachi sifatida advokatlar, himoyachi sifatida qatnashish uchun maxsus ruxsatnomaga ega shaxslar, jamoat birlashmalarining oʻz aʼzolarining ishlari boʻyicha vakillari qatnashishlari mumkin. Gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yaqin qarindoshlari yoki qonuniy vakillari, shuningdek boshqa shaxslar himoyachi sifatida ishtirok etishiga tergovchining qarori va sud ajrimi boʻyicha yoʻl qoʻyilishi mumkin.

Aytish joizki, amaldagi Jinoyat-protsessual kodeksi 52-moddasining 1-qismiga asosan, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi ish yuritilayotgan davrda istalgan vaqtda himoyachidan voz kechishga haqlidir. Bunga faqat gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchining tashabbusi bilan hamda himoyachining ishda ishtirok etishiga surishtiruvchi, tergovchi yoki sudning advokat taklif etishi orqali taʼminlanadigan real imkoniyatlar mavjud boʻlganidagina yoʻl qoʻyiladi, bunda advokat himoyadan voz kechilganligini tasdiqlaydi.

Hozirgi vaqtda tergovchi va himoyachining sodir etilgan jinoyat bilan bogʻliq harakatlarni isbotlashdagi imkoniyatlari qandaydir darajada sud amaliyoti shakllanishi bilan bogʻliq boʻlib, u himoyaga yetarlicha sharoit va imkoniyat yaratish yoʻnalishi bilan tenglashmoqda.

Demokratik jamiyat qurish sari borayotgan davlatimizda adolat ravnaq topishi uchun, eng avvalo, huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlarining oʻzlari qonunga qatʼiy amal qilishlari lozim. Ular tomonidan qonun talablariga mos kelmaydigan dalillar ayblovga asos qilib olinishi mumkin emas, shu bilan birga, himoyachining dalillar toʻplashda imkoniyati cheklanganligini hisobga olib, ulardan ayblanuvchining manfaatlarini koʻzlab foydalanish taqiqlanmasligi maqsadga muvofiqdir.

A.Ametov, Jinoyat ishlari boʻyicha Kegeyli tuman sudi raisi.
S.Davletmurodov, Jinoyat ishlari boʻyicha Amudaryo tuman sudi raisi.