Sudya mantiyasi – davlat hokimiyati ramzi
Özbekiston Respublikasi Oliy Majlis Qonunçilik palatasining 23-yalpi majlisida Özbekiston Respublikasi sudlarining faoliyatiga, aynan sudya ust-boşiga, yaʼni xizmat kiyimiga oid hujjat körib çiqildi. Xususan, Senat aʼzolari tomonidan Özbekiston Respublikasi sudyalarining maxsus kiyimi – mantiya tavsifi va namunasi tasdiqlandi.
Masalaning tarixiga qisqaça töxtalsak. Bir vaqtlari mantiya dunyoviy kiyinişning zarur tarkibiy qismi bölgan bölsa, bugungi kunda uni faqat sudyalar va ruhoniylar kiyişadi. Yevropada uşbu sud hokimiyati nişonasini XVII asrdayoq qonunlaştirilgan bölsa, MDH davlatlaridan birinçilardan bölib, 1992-yilda Ukraina va Rossiya federatsiyasi maxsus sudya ust-boşini qonun bilan mustahkamlaşdi.
Sudya mantiyasi – sud jarayonining boşqa iştirokçilari va qatnaşuvçilarga qaraganda sudyaning alohida statusi va nufuzidan dalolat beruvçi davlat hokimiyatining ramzidir. “Mantiya odil sudlovning tantavorligi va şarafini sezdirib turadi, – degan edi kanadalik sudya Pol Rasmussen, – yaʼni, sud jiddiy iş bilan band va barça hozir bölganlar özlarini şunga munosib tutişadi”.
Mantiya yoki paliy (pallium enanra – «ust kiyim») qaçonlardir dunyoviy ust-boş, keyinçalik esa ruhoniylarning kiyimiga aylangan. Çerkovning ayrim tarixiy manbalariga köra, u “Xudoning saqlovçi va panoh beruvçi kuçining ramzi” sifatida, ayrim manbalarga köra esa, - yiğilgan, jamlangan farişta qanoatlarini eslatadi” deyilgan. Sönggi davrlarda sudyalarning mantiya kiyişini esa – aynan ular “Ilohiy sudni” yerda amalga oşirişga çaqirilganligi bilan boğlaşgan. Hattoki, hozirda ham dominikan va frantsiskan ruhoniy ordenlarining anʼanaviy ust-boşi va sudyalar mantiyasi orasida ayrim öxşaşliklarni körişimiz mumkin: trapetsiya şaklli biçim, koketkalari borligi, oq yoqa, yenglarining kengligi.
Ğarbiy Yevropa mamlakatlaridan qaysi birining sudyalari birinçilardan bölib, mantiya kiyişgani aniq bölmasa-da, Angliya Sud qoidalari (Judges' Rules)da uşbu anʼana 1635-yilda qayd etilgan. Unga köra qişda, sudya oq jön bilan qora köylak, yozda esa, binafşa rang va töq qizil rang kiyişi kerak edi. Mantiyalar qariyb 1694-yilgaça, yaʼni Britaniyalik Femida xizmatkorlari, 32-yil davomida davlatni boşqargan qiroliça Mariya II ning vafoti munosabati bilan aza tariqasida butunlay qora ust-boşga ötgunlariça rang-barang tusda bölgan.
Aynan konservativ Angliya sudyalari hamjamiyati, bizgaça deyarli özgarmagan holda yetib kelgan sudya ust-boşini kiyiş qoidalarini tubdan yengillaştirişga ham içdan, ham sirtdan bölgan urinişlarni rad qilgan holda, anʼanalarga sodiq qolib kelmoqdalar.
Taxminan öşa vaqtlardan barça sudyalar mantiya kiya boşlagan. Lekin, tarixiy Angliyada bugungi kungaça sudyalar ust-boşining ajralmas qismi sifatida pariklar saqlanib qolgan. Yaqin yillargaça pariklarni mamlakatning barça sudyalari taqqan. 2008-yildan boşlab esa, ularni faqat jinoyat işlarini köruvçi sudyalar taqişga majbur. Fuqarolik va maʼmuriy sud iş yurituvlarini esa, fuqarolarni asossiz qörquvga solmaslik va qonun xizmatkorlarining uluğvorligi bilan vahimaga solmaslik uçun pariksiz olib borişga ruxsat etilgan.
Aynan öşa 2008-yilda Britaniya mantiyalari manjetlar va yoqalari baxmal bilan işlov berilgan, moviy-kök tus oldi. Sudyalarning iyerarxiyasi oltin, nilufar va kök lentalar bilan ajraladigan böldi.
Germaniyada sudyalar statuslariga qarab – qora va qizil mantiyalar kiyişadi. Sudyalarning iyerarxiyasi qançalik yuqori bölsa – uning ust-boşida qizil rang köproq, kantdan boşlab tugal ust-boşgaça. Federal Konstitutsion sud sudyalari jaboni eslatuvçi oq şarfli oçiq-qizil mantiya kiyişadi. Favqulodda tantanali vaziyatlarda ust-boşga unça baland bölmagan tsilindr şakldagi qizil şapka qöşiladi.
Italiyalik sudyalar favqulodda tantanali vaziyatlarda kundalikli qora mantiyalarini oq yoqali qiziliga almaştirişadi. Bezaklariga tillo yoki kumuş akselbantlardan foydalanişadi. Frantsiyada yaqin kunlargaça sudyalar şapkaça-yermolkalar kiyişgan bölsa, hozirda qöşimçalardan faqat çap yelkadan taşlangan oq şarf qoldi. Ularda ham iyerarxiyasiga qarab, qora yoki qizil rangli mantiya kiyiladi.
Ispaniyada hammasi qatʼiy: qonun xizmatkorlarining qora mantiyalari kökrakka taqilgan davlat gerbi bilan töldirilgan, ajratuvçi belgilardan yuqori sud instantsiyalarida zanjirli medalon bor, xolos.
Inson huquqlari böyiça Yevropa sudi aʼzolari oçiq kök ipakdan işlov berilgan, yelkasida Yevro ittifoq nişoni bilan bezalgan yorqin mantiya kiyişadi. Körinişni oq tantanali şarf yakunlab turadi. Amerika sud tizimi anʼanalari öz ildizlari bilan Angliya huquqi tarixiga borib taqaladi.
Özbekiston sudyalari uçun sudya mantiyalar şakli AQŞ, Germaniya, Frantsiya, Buyuk britaniya va Rossiya kabi davlatlarning tajribalari asosida işlab çiqildi. Senatorlar ikki xil rangdagi mantiyalarni tasdiqlaşdi. Konstitutsiyaviy sud sudyalari uçun – töq olça rangli va boşqa sud sudyalari uçun töq-kök rangli mantiya tanlandi. Şuningdek, jamlanmaga ipak boğiç va manişka kiritildi.
Bir mantiyani sudya qança vaqt kiyadi? Uni qayerda va qanday tikişadi? Odil sudlovni qanday vaziyatlarda «sudya formasi»siz olib boriş mumkin? Sudya bölmagan odam sudya mantiyasini kiysa nima böladi? Şunday va boşqada barça savollar endi qabul qilinadigan «Özbekiston Respublikasi sudyalari maxsus ust-boşi töğrisida»gi normativ hujjat asosida tartibga solinadi.
Yerkin Uteniyazov, Fuqarolik işlari böyiça tuman sudi raisi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶