YaXShI MUOMALA – INSON ZIYNATI

Bismillahir rohmanir rohiym.

Inson oʻzi tanho, odamlardan ajralib Robinzon Kruzoga oʻxshab, kimsasiz orolda yashashi, albatta, ancha qiyin. U hamisha boshqalar bilan birgalikda muomalada boʻladi, koʻpchilik orasida yashashga koʻnikkan.

Muomala ilmi – xavf, rijo, rizo, siddiq, ixlos kabi qalb holatlari haqidagi ilmdir. Tarixda ushbu ilmni mukammal egallash bilan koʻpgina ulamolarimiz el orasida olimlik martabasiga erishganlar. Masalan, islom tarixida Sufyon Savriy, Abu Hanifa Koʻfiy, Imomi Molik, Imomi Shofʼiy, Imomi Ahmad ibn Hanbal (rahmatullohi aʼlayh)lar shunday insonlar sirasiga kiradilar.

Musulmon odam turli toifadagi insonlar bilan yaxshi muomalada boʻlishga harakat qilmogʻi, doʻstiga ham, dushmaniga ham oʻzini xor tutmasligi, ularning haybatidan choʻchimasdan, kibrdan yiroq boʻlgan holda, ehtirom va tavozʼe bilan muomala qilishi kerak boʻladi. Komil inson barcha ishlarda moʻʼtadil boʻlmogʻi va bir tarafga ogʻib ketmasligi darkor. Aqlli inson jamoat joylarida tish kavlamasligi, barmoqlarini shiqirlatib qarsillatmasligi, kiyimini kiymasdan yelkasiga solib oʻtirmasligi, soqol va uzuklarini koʻz-koʻz qilib siypalayvermasligi kerak.

Odamlarning yuziga qarab esnamasligi, aksirmasligi, taom yeganda va ichganda xoʻrillatib, ogʻzini shapillatmasligi maʼqul. Oʻtirishlar va toʻy-maʼrakalarda vazminlik va sokinlik bilan oʻtirib-turishi, aytmoqchi boʻlgan fikrini shoshilmasdan, obdon miyasida pishitib, keyin gapirgani durust boʻladi.

Jamoat joylarida sabr va qanoat sukut bilan boshqalarni koʻproq eshitib, tilga emas, quloqqa kuch berishning afzalliklari toʻgʻrisida ham faqihlarimiz eslatib oʻtganlar.

Beʼmani gaplarni gapirmaslik, birovlarning gʻiybatini qilishdan tiyilish va davlat rahbarlari shaʼni va shaxsiyatiga oʻrinsiz va nomunosib boʻlgan soʻzlarni aytishga mutlaqo yoʻl qoʻymasliklari qatʼiyan shart. Oʻzining bola-chaqasini, xotinini, yozgan ijodiy ishlarini va qilgan yaratuvchanliklarini koʻpchilik oldida aytib, oʻzini-oʻzi maqtashi odob dasturimizga yot harakat hisoblanadi. Boshqa birovlarning maqtovga loyiq boʻlgan ibratli ishlarini jamoat ichida xolis maqtab, baho berilsa joiz. Ammo yomonlab, hasad qilishdan tiyilmoq zarur. Jamoat joylarida soʻzlovchining gapiga nihoyatda eʼtiborli boʻlishimiz, uning gapidan oʻta ajablanganligimizni yon-atrofdagilarga sezdirmasligimiz va boshqalardan gapni takroran aytishini soʻramasligimiz lozim.

Kiyinish borasida ham oʻta yasanishga oʻch boʻlmasdan, oʻrtacha holatda, oʻz yoshimizga munosib kiyimlar kiyishimiz, xushboʻy atirlarni ham meʼyoridan oshirib yubormasligimiz zarur. Birovga hojatimiz boʻlsa, unga haddan tashqari yalinib-yolvormasdan, yalinchoqlik qilishimiz odobdan emas. Har qanday joyda biron kimsaga zulm qilish islomda va dunyoviy qonunchiligimizda ham mutlaqo man qilingandir. Biror kishi bilan tortishib qolganda oʻz joyimizda viqor bilan, shoshilmasdan jahlimizni bosib olib, hujjat va faktlarni yaxshilab oʻylab, keyin javob qaytarsak, maqbul boʻladi.

Yaxshi kunlaringdagina, mansabing borida doʻst tutinuvchi odamlarni tanib- bilib olish, ulardan olislashish kerak. Chunki ular dushmanlarning qilmishini har lahzada qilib qoʻyishi mumkin. Oʻtirishlarga va biron majlisga kirganda amri maʼruf qilinmayotgan yoki qurʼon tilovat etilmayotgan boʻlsa, “assalomu alaykumlar”, demasdan, “assalomu alaykum”, deb salom berib, oʻtirganlarning orasini yorib oʻtmasdan, qayerda boʻsh joy boʻlsa, oʻsha yerga oʻtirish va u yerdagi ulugʻlarga, ulamolarga soʻrashishlariga imkon berish, undan keyin oʻng tarafdan soʻrashib boshlash mumkin.

Aqlli inson oʻz boyligi va molining miqdorini jamoatda maqtamaydi. Chunki bundan boshqalarga kamlik kelishi yoki taʼma qilishi ham mumkin. Baʼzilar manmanlik feʼli sababli boshqalarni nazar-pisand qilmaydi, bu aslo mumkin emas. Zaif va gʻarib insonlarning ham barchasi bilan teng muomala munosabatda boʻlishiga imkon berish – bu aʼlo darajadagi odob xususiyatlaridandir. Xoʻjanazar Huvaydo aytadilar:

Hoki poyi yaxshilar boʻl, hok boʻlmasdan burun,

Bu qora yer bagʻri senga chok boʻlmasdan burun.

Shayx Saʼdiy oʻzlarining “Guliston” asarida shunday deydilar: “Bir kuni qoʻlimga tushgan loy (gil) parchasidan soʻradim: “Namuncha xushboʻy boʻlmasang? Sening bu xush-boʻyligingdan mast boʻlayozdim-ku?” U esa bunday javob berdi: “Aslida men hech kim eʼtibor bermaydigan bir loy (gil) parchasi edim. Ammo maʼlum muddat atirgul oʻsgan joyda boʻldim. Yaʼni, mendagi bu xushboʻy muattarlikning asl sababi atirguldir”. Ha, bu oʻrinda yaxshi insonlar bilan birpasgina hamsuhbat boʻlishning foydasi shayx tomonidan (aslida nazmiyda) yuksak darajada ifodalangan.

Paygʻambarimiz (s.a.v) oʻz hadislarida: “Yaxshi oʻrtoq mushkanbar sohibi, yomoni esa temirchining olov purkovchi bosqoni kabidir. Mushki anbar egasi yo bu xushboʻylikdan bir miqdorini senga hadya etadi yoki sen undan xarid qilasan yoxud uni hidlab foyda olasan. Ammo temirchi bosqonidan chiqayotgan alanga yo sening kiyimingni yondiradi, hech boʻlmasa, uning badboʻy hididan hidlashga majbur boʻlasan”, – deganlar. (Imom Buxoriy, “Tajridi Sarih”, 1-jild, 28-sahifa).

Odamlar hayotida ikki narsa bilan taqdirlanadilar: yaxshilik qilgan – yaxshilik bilan, yomonlik qilgan – yomonlik bilan. Bu – qaytar dunyo hikmati, sinab koʻrilgan haqiqat. Uch narsa kishini qiynab, umrining za-volini tezlashtirishi mumkin: baxil inson bilan birga yashash, tepsa-tebranmas kishi bilan ulfat boʻlish va bajarilishi uzoqqa choʻzilgan vaʼda.

Odobli odam ota-onasiga va yaqinlariga muomala borasida har qanday yomon xatti-harakatlardan saqlanadi. Ular bir narsani, aytsa yoki buyursa “uf” demasligi, doimo yaxshi soʻzlar aytib, koʻngillarini koʻtarib qoʻyishi uning farzandlik burchi ekanligini unutmasligi zarurdir. (Bu masala “Qurʼon”ning “Al-Isro” surasi, 23-oyatida ham keltirilgan).

Farzandlar hech vaqt ota-onasining ismlarini aytib chaqirmasligi, balki “oyijon”, “dadajon” deb chaqirgani maʼqul va afzal hisoblanadi. Ulugʻ sahobalarimizdan Abu Hurayra (r.a.) “Otangizning oldida yurmanglar, uni ismlari bilan chaqirmanglar va undan oldin oʻtirmanglar”, – deganlar. (Imom Buxoriy rivoyati).

Ota-ona, qariyalar, katta olimlar, davlat rahbarlari, ustoz-muallimlar kelsa, ularning hurmatini joyiga qoʻyib, oʻrnidan turib, quchoqlashib koʻrishsa – bu yaxshi odobdir. Paygʻambarimiz (s.a.v) bir joyda ansoriylarning kattalaridan boʻlgan Saʼd ibn Muoz kelganlarida bunday deganlar: “Boshliqlaringiz uchun oʻrningizdan turing”. (Imom Buxoriy rivoyati).

Ulugʻlarimiz aytibdilarki, barcha sarmoyalarning yaxshisi va jamiki ziynatlarning mahbubrogʻi – bu muomala odobidir.

Zero, hazrat Navoiy aytganlaridek:

Aysh, Navoiy, necha dilkashdurur,

Lek adab birla hayo xushdurur.

Hayovu adab birla tuzgil maosh,

Yana ayla, taʼzimu hurmatni fosh!

Ne el yori boʻlsang, alar rangi boʻl,

Nechuk borsang, tutkil ul sori yoʻl.

Qodirbergan hoji