SOʻZLAShISh ODOBI – INSON ZIYNATI

Dunyoda turli xalqlar, millatlar koʻp. Ularning har birining oʻziga xos milliy qarashlari, urf odatlari, milliy tili va muomala madaniyati bor. Biz oʻzbeklarda  ham qadimdan soʻzlashish odobi, soʻzlarni oʻrnida qoʻllash masalasiga eʼtibor katta boʻlgan. Buyuk ajdodlarimiz ham oʻz asarlarida bu haqda bizga koʻplab maʼlumotlar qoldirganlar. Buyuk mutafakkir bobomiz Alisher Navoiy asarlarini oʻqisangiz, yoinki, ul shaxsning hayot yoʻli bilan tanishsangiz, boshidan oxirigacha shirinsuxanlik, goʻzal muomala qilish haqidagi yuksak bilimlarga ega boʻlasiz: "Soʻzchi holin boqma, boq soʻz holini, Koʻrma kim der ani, koʻrgilkim kim ne der.” Bu satrlarda chuqur maʼno yotadi. Aytilyaptiki, senga birov biror narsa oʻrgatayotganda yoki tushuntirayotganda uning holatiga, koʻrinishiga yuzining koʻrkam yoki xunukligiga eʼtibor qilma. Balki uning gapirishiga, soʻzining maʼnosiga, muomalasiga boq. Senga gapirayotgan odamning kimligiga qarama, yaʼni lavozimi, yoshi katta-kichikligiga, obroʻsiga qarab baho berma, balki uning nima deb aytayotganiga eʼtibor qil, gapining foydali va kerakli joyini oʻzingga ol.

Bundan tashqari, Abdulla Avloniy asarlarida ham bu masalaga doir qimmatli fikrlar bor. Bizda bu borada shunday koʻp manbalar borki, ularni yigʻib, alohida darslik kitobi, oʻquv qoʻllanma qilib chop ettirib, maktablarda oʻquvchilarga alohida fan qilib oʻtish mumkin.    Qadim Yunon va Rim madaniyatiga nazar solsak, bolalarni maktabga berishganida ularga eng avvalo ritorika – chiroyli nutq soʻzlash oʻrgatilgan. Buni ular maktabning har bosqichida ham uzluksiz oʻrganib borishgan. Bizda ham bu sohaga alohida eʼtibor qaratilib, maktabdanoq oʻrgatilib borilsa, koʻchalardagi noxush suhbatlarga duch kelish kamayarmidi, balki?

Zero, har bir ota-ona farzandining nimalar oʻqiyotganiga qiziqadi, dars qilishlariga yordamlashadi, buning barobarida bularni oʻzi ham beixtiyor oʻqib chiqadi. Ular ham bu bilimlar bilan tanishadilar. "Odobning boshi – til” deganlaridek, tili shirin, chiroyli muomala qilish fazilatiga ega insonlar hamisha atrofdagilar tomonidan hurmat, izzatga erishadi. Aksincha boʻlganlarni esa… buning javobini oʻzingiz berib koʻringchi, ularni qanday ataysiz?!

Nodira Rajabova,

QDU talabasi.

(Foto - https://kasaba.uz)