QORAQALPOQ BULBULI – BERDAQ
Har yili mamlakatimizda 27-noyabr kuni qoraqalpoq elining buyuk şoiri Berdimurot Qarğaboy öğli Berdaqning tavallud ayyomi keng nişonlanadi. Xususan, Qoraqalpoğistonning şahar va tumanlarida, maʼnaviyat va maʼrifat maskanlarida berdaqxonlik tadbirlari ötkaziladi. Uning şeʼr va dostonlaridan namunalar öqiladi. Berdaq siymosi haqiqiy maʼnod nainki qoraqalpoq, balki butun turkiy xalqlarning ğurur va iftixori timsoliga aylangan.
Tarixiy maʼlumotlarga köra Berdaq 1827-yilda Orolböyidagi Bözatov tumani hududida tavallud topgan. Bolaligidan maʼrifatga, adabiyotga mehr qöydi. Qoraqalpoq xalining maqol va matallari, lapar va dostonlarini qiziqiş bilan örgandi. Avval ovul maktabida, keyin öşa davrning yirik taʼlim maskanlaridan hisoblangan Qoraqum eşon madrasasida saboq oldi. Diniy va dunyoviy fanlar bilan birga Alişer Navoiy, Abdurahmon Fuzuliy, Abdulqodir Bedil, Fariduddin Attor, Maxtumquli, Söfi Olloyor singari Şarq mutafakkirlari hayoti va ijodini astoydil örgandi. Berdaqning şeʼrlaridan birida şunday misralar bor:
"Çorkitob”dan tura qoçdim,
Navoiydan savod oçdim,
Fuzuliydan durlar soçdim,
Dilyorlarni izlar edim,
Berdaq öz şeʼrlarida xalqining boşiga tuşgan musibatlarni oçiq-oşkora, sidqidildan kuylay olgan. U özining "Aqimbet”, "Şajara”, "Oydös bobo”, "Amangeldi”, "Yernazar biy”, "Xorazm” singari dostonlarida qoraqalpoq xalqining ön töqqizinçi asrdagi hayoti, turmuş tarzini körsatib bera oldi. Uning asarlari öşa davrda Orolböyidagi mavjud siyosiy vaziyatni, madaniy muhitni örganişda ham muhim örin tutadi. Berdaqning "Musa baxşiga” nomli şeʼrida yigirmadan ortiq xalq baxşi va oqinlarining nomi tilga olinadi. Mutaxassislarning fikriça, Berdaqning özi ham baxşi bölgan, dutor çalib, qöşiq va laparlar, doston ijro etgan.
Berdaq ijodidainsoniylik, vatanparvarlik, olijanoblik singari fazilatlar alohida örin tutadi. U butun umri davomida öz yurtdoşlarini ilm-maʼrifatga, birdamlikka, hamjihatlikka daʼvat etdi. Mardlik,jasorat, matonatni tarğib qildi.
Berdaq ijodini örganiş, qölyozmalarini izlab topiş işlari ötgan asrning 30-yillaridan keyin boşlangan. Şundan söng uning şeʼr va dostonlari avval ona tilida keyin boşqa bir qator tillarda bosilib çiqdi. Uning hayoti va ijodini çuqur örganişga kirişildi. Mamlakatimiz istiqlolga erişgaç, Berdaq hayoti va ijodiga munosabat tubdan özgardi. 1998-yilda Yurtboşimiz Farmoniga binoan Berdimurot Qarğabay öğli Berdaq tavalludining 180 yilligi keng nişonlandi. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat universiteti qoşida Berdaq Milliy muzeyi taşkil etildi.
Uşbu muzey bugungi kunda Qoroqalpoğistondagi ziyo maskanlaridan biri sanaladi. Ayni paytda bu yerda Orolböyi xalqlari tarixi va adabiyotiga oid 3000 dan ortiq eksponat saqlanadi. Ular orasida Berdaqning nigohi tuşgan bir qator nodir kitoblar, qimmatli qölyozmalar, tarixiy liboslar, çolğu asboblari alohida örin tutadi.
2014-yilda muzey xazinasi yana bir nodir eksponat bilan boyidi. Berdaqning bugungi avlodlaridan bölgan Amangul Allanova buyuk şoirga tegişli bölgan çoponni muzeyga keltirib berdi. Maʼlumotlarga qaraganda Berdaq 57 yoşdaligida tuğilgan nabirasi Qorajonning beşigi ustiga egnidagi çoponni yopib ketgan ekan.
Bu çopon avloddan-avlodga ötib, bugungi kunga qadar yetib kelgan. Libos yaxşi saqlangan.
Berdaq XIX asrda, Turkiston ölkasidagi feodal xonliklarda,ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayot nihoyatda oğir, murakkab şaroitlarga tuşib qolgan va Örta Osiyoni Rossiya bosib olgan davrda yaşadi va ijod etdi. Şoir 73-yil umr kördi, uning qariyb yarim asrdan mölroğini badiiy ijoddek maşaqqatli, masʼuliyatli, lekin şarafli işga bağişladi. Avlodlarga 20 ming misradan ziyod şeʼr, xalq hayoti va kuraşining turli davrlarini badiiy şaklda körsatib berişga bağişlangan önga yaqin yirik epik dostonlarni meros etib qoldirdi.
Berdaqning tarjimai holidan maʼlumki, u kambağal baliqçi oilasida tuğilib, ösgan. Taxminan 10 yoşlarida ham ota, ham onadan yetim qolgan bölğusi şoir talay yillar boylar eşigida kun keçiradi. Berdaq yaşab, ijod ettan şaroitda özbek, qoraqalpoq, turkman va boşqa qardoş xalqlar orasida xalq kitoblari keng tarqalgan edi. Qoraqalpoq xalqi orasidan çiqqan ayrim savodli kişilar, yaʼni «qissaxon»lar har xil töy va maʼrakalarda «Tohir - Zuhra», «Bahrom - Gulandom», «Qissasul anbiyo» kabi dunyoviy, işqiy-romantik yoki mifologik, mifologik-afsonaviy mavzulardagi asarlarni öqib berar edilar. Berdaq öz davrining savodli, ilğor kişisi bölganligi sababli uning bu xildagi asarlardan ham xabardor ekanligi «Ayraliq-ayraliq» radifli şeʼrida öz ifodasini topgan. Ayriliqning jabri yomon, Boşda har kun oxir zamon, Bahrom- Gulandom şudoston, Yomon ayraliq-ayraliq, «Ayraliq» şeʼri yana şu jihatdan muhimki, bu asar Berdaq va özbek folkl ori özaro munosabatlarini ança oydinlaştirişga asos böla oladi.
Bir söz bilan aytganda, Berdaq ijodiy merosi nafaqat özbek va qoraqalpoq, balki barça turkiy xalqlarning ham buyuk maʼnaviy boyligidir.
(Foto - ijod.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶