BIR KELIB KETING, AMUDARYoGA!
Amudaryo tumani Özbekiston Respublikasining yer maydoni va iqtisodiy salohiyati jihatidan yirik tumanlaridan biri hisoblanadi. Tuman özining geografik joylaşuvi, ijtimoiy-siyosiy örni hamda vujudga kelgan turmuş tarzi tarixiga köra boşqa tumanlardan keskin farq qiladi.
Agar Amudaryo tumanining ötmiş tarixiga nazar taşlaydigan bölsak, uning ildizi eng möʼtabar, muqaddas qadimgi qölyozmamiz "Avesto”ga borib taqaladi. Bu nodir kitob bundan 30 asr muqaddam ikki daryo oraliğida, mana şu zaminda umrguzaronlik qilgan ajdodlarimizning biz avlodlarga qoldirgan maʼnaviy, tarixiy merosidir. Demak, Amudaryoning öng va çap sohillarida yastanib yotgan Amudaryo tumani xalqi haqli ravişda bu qimmatli maʼnaviy merosning vorislaridir.
Qoraqalpoğiston Respublikasining rivojlaniş bosqiçlari ham aynan öşa tarixiy ildizlarga borib taqaladi. Ustyurt pasttekisligidan to Sulton Uvays toğlarigaça çözilgan bu köhna zamin bağrida qançadan-qança ajdodlarimiz turmuş tarzi bilan boğliq sir-sinoatlar yaşirin, bir vaqtlar hayot gurkirab rivojlangan qalʼalar hamon sir-sinoatga töla. Ana şu qalʼalarning 14 tasi Amudaryo tumani hududiga töğri keladi. Birgina "Çilpiq” qalʼa qörğonidan topilgan turli aşyolar juda ulkan – 3 ming yillik xotiralardan sözlaydi. Şuning uçun ham amudaryoliklar tuman hududida joylaşgan Çilpiq, Beştepa, Jumurtoğ, Qoratoğ, Uvlon, Gaur, Qipçoq, Manğit qalʼalariga vorislik nazari bilan qaraşadi va bu tarixiy obidalarni ilmiy tadqiq etişni, bus-butun avlodlarga yetkazişni özlarining burçlari deb bilişadi.
Amudaryo tumanida turkiy xalqlarning 92 uruği avlod vakillari istiqomat qilişadi. Xususan, Qönğirot, Qipçoq, Xitoy, Nayman, Uyğur, Toma, Turkman, Qozoq, Qoraqalpoq, Nazarxon, Os, Sangar, Oça, Uyşin, Qangli kabi yuzdan ziyod ovul, elat, mahalla va qavmlar ötmişi ham ilmiy tadqiq etilişini kutib turibdi.
Mustabid tuzumi davrida Amudaryo tumani Özbekistondagi boşqa tumanlar kabi öz tarixiy ildizidan ajratilgan, faqat xomaşyo yetiştiruvçi hududga aylantirildi. 1957-yil 18-dekabrda Özbekiston Respublikasi Oliy Kengaşi rayosati qaroriga muvofiq Xorazm viloyatining Manğit, Qoraqalpoğiston avtonom sovet sotsialistik Respublikasining Qipçoq tumanlari birlaştirilişi natijasida vujudga kelgan bu yirik agrar tuman to Özbekiston mustaqillikka erişgunga qadar sobiq SSSRning xom aşyo bazasi vazifasini ötab keldi. Buni XX asrning 60-yillaridan to 1990-yillargaça bölgan turğunlik davriga muhrlanib qolgan xalq turmuş tarzining naqadar ayançli keçganini öşa davrlarning jonli guvohi bölgan bugungi keksa avlod vakillari xotiralaridan bilib oliş mumkin.
Sobiq SSSR davrida tumanda bitta şahar tipidagi posyolka va 10 ta ovul Kengaşi bor edi. Har ovulda nari borsa 2 ta maktab, bittadan klublar aholiga xizmat körsatardi. Aholining asosiy qismi agrar sohada mehnat qilişar, butun boşli yirik tumanda bitta markaziy şifoxona va uçta qişloq vraçlik ambulatoriyasi mavjud edi.
Özbekiston mustaqillikka erişgaç, Amudaryo tumani iqtisodiy-madaniy, ijtimoiy-maʼnaviy va maʼrifiy va maʼrifiy jihatdan keskin rivojlaniş pallasiga kirdi. Çunonçi, mustaqillik yillarida faqat aholiga tomorqa yerlari ajratiş 2,5 baravarga köpaydi.
Mingdan ortiq dehqon xöjaliklari taşkil etilişi tufayli aholi tomorqasida yetiştirilgan poliz va sabzavot mahsulotlari yil sayin oşib bordi va qöşni tumanlar, hatto çet davlatlarga eksport qiliş darajasiga yetdi.
1990-yillarda tuman aholisi kartoşka, buğdoy, un mahsulotlari, konditer va göşt-sut mahsulotlari isteʼmoli böyiça sobiq ittifoq miqyosidagi körsatkiçdan ham eng past poğonada turgan bölsa, bugungi kunda aynan yuqoridagi mahsulotlarni nafaqat yetiştiruvçi, balki ehtiyojmand tumanlarga, qöşni respublikalarga eksport qiluvçi tuman darajasiga yetdi.
Tumanda birgina 2016-yilda sanoat mahsulotlari işlab çiqariş surʼati 118, 2 foiz, xalq isteʼmol mollari işlab çiqariş 115,6 foiz, qişloq xöjalik mahsulotlari yetiştiriş böyiça ösiş surʼati 109,1 foizga yetkazilişi rejalaştirilgan bölib, bugungi kunda belgilangan bu rejalar ortiği bilan uddalandi.
Tumandagi "Amudaryo tex” qöşma korxonasi, "Asia Silk” şöʼba korxonasi, "Amudaryo paxta tozalaş” AJ mahsulotlari dunyoning bir neçta davlatlariga eksport qilinmoqda.

Yangi iş örinlarini yaratiş, sanoatni yuksaltiriş, qişloq xöjaligini, xizmat körsatiş va servis sohalarini rivojlantiriş maqsadida kiritilayotgan investitsiya mablağlari va kredit mablağlari hisobidan har yili yuzlab iş örinlari yaratilişi natijasida aholi bandligi taʼminlanmoqda.
2016-yil uçun tumanda 5 ta korxonaga 2 mln. 622,1 ming AQŞ dollari miqdorida eksport prognozi belgilanganining özi Amudaryo tumanida mahsulotlar eksporti yaxşi yölga qöyilganidan dalolatdir.
Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2009-yil 3-avgustdagi "Qişloq joylarda uy-joy qurilişi kölamini yanada kengaytirişga oid qöşimça çora-tadbirlar töğrisida”gi Qaroriga muvofiq tumanda qisqa davr içida namunaviy loyihalar asosida 362 ta uy-joylar barpo qilindi. Faqat 2016-yilning özida tumanning 3 ta mavzesida 90 ta namunaviy uy-joylar bunyod etildi. 2017-yilda yana 122 uy-joylar qurilişi közda tutilgan.
Tumanda 528 ta fermer xöjaliklari faoliyat yuritmoqda. Şundan 249 tasi köp tarmoqli fermer xöjaliklari hisoblanadi. 507 ta fermer xöjaligi esa pillaçilik va paxtaçilikka ixtisoslaşgan bölib, Amudaryo tumani har yili davlatga 254 tonnadan ziyod pilla, 7500 tonna ğalla, 40 ming tonnadan ortiq yuqori sifatli paxta yetkazib beradi.
Tumanda faqat mustaqillik yillarida 25 gektar maydonda intensiv boğlar yaratilgan. Yetiştirilgan meva-sabzavot va poliz mahsulotlarini sifatli saqlaş uçun sendviç panelli omborxona bunyod etilgan.
Qişloq xöjaligi mahsulotlari yetiştirişni yil sayin köpaytiriş va sifatini oşirişda suğoriladigan yer maydonlarining meliorativ holatini yaxşilaş muhim ahamiyatga ega. Tumandagi 39584 gektarsuğoriladigan yer maydon böli, mavjud yer maydonlarini suğorişda Qiliçboy arna, Manğit arna, Qipçoq arna, Böz suv kanallaridan foydalaniladi. Bundan taşqari, 1578,4 km. uzunlikdagi xöjaliklararo va içki xöjalik kollektorlari yerlarni zax suvlardan tozalab, şörini yuvişga xizmat qiladi.
Tuman taraqqiyotida taʼlim tizimining tutgan örni ğoyat muhim. Bugungi kunda Amudaryo tumanida 123 ta taʼlim muassasalari mavjud. Şundan 82 ta umumtaʼlim maktablari, 37 ta maktabgaça taʼlim muassasalari, 1 ta "Barkamol avlod” markazi, 1 ta Bolalar va ösmirlar sport maktabi, 2 ta musiqa va sanʼat maktabi faoliyat körsatadi. Taʼlim 5 ta (özbek, qoraqalpoq, rus, qozoq, turkman) tilda olib boriladi.
Barça taʼlim maskanlari zamonaviy pedtexnologiyalar, kompyuter texnikalari bilan jihozlangan.
Bundan taşqari, tumanda 1 ta akademik litsey, 1 ta iqtidorli bolalar Davlat umumtaʼlim maktabi, 8 ta kasb-hunar kolleji mavjud bölib, bu taʼlim dargohlarida yoşlarning kasb-hunar egallaşlari, öz iqtidorlarini namoyon etişlari uçun zarur şart-şaroitlar yaratilgan.

Amudaryo tuman tibbiyot tizimi ham öziga xos taraqqiyot tamoyiliga ega. Bugungi kunda tuman tibbiyot birlaşmasi tasarrufidagi şifoxonalarda mehnat qilayotgan 297 nafar şifokorlarning 152 nafari oliy, 35 nafari birinçi va 48 nafari ikkinçi toifali şifokorlardir. Örta tibbiyot xodimlarining 81 nafari oliy, 63 nafari birinçi. 72 nafari ikkinçi toifaga ega. Aholiga sifatli tibbiy xizmat körsatişni taʼminlaş maqsadida bu yerda barça şaroitlar yaratilgan: köp tarmoqli poliklinika, şoşilinç tibbiy yordam bölimi, markaziy kasalxonaning 4 ta binosi va maʼmuriyat binosi zamon talablari darajasida rekonstruktsiya qilinib, eng zavonaviy tibbiy asbob-uskunalar, taşxis va laboratoriya anjomlari bilan jihozlangan. Şoşilinç tibbiy yordam bölimi ikki qavatli zamonaviy meʼmoriy uslubda qurilgan yangi binoda faoliyat olib bormoqda. Natijada aholiga tibbiy xizmat körsatiş sifati keskin oşib, bolalar va ayollar salomatligi böyiça yuqori natijalarga erişildi. Aholining örtaça umr köriş davri 67-68 yoşdan 75-76 yoşga ösdi. Yuqumli kasalliklarga çaliniş holatlari kamaydi.
Amudaryo tumanida madaniyat va sport sohasida olib borilayotgan islohotlar yanada salmoqli. Tumanda markaziy madaniyat uyi va qişloq joylarda 12 ta filiallari faoliyat yuritadi. 63 ta sport-soğlomlaştiriş inşootlarida sportning deyarli barça turlari böyiça maşğulotlar olib boriladi. Amudaryo tumani şarafini jahon sport arenalarida muvaffaqiyatli himoya qilgan 4 nafar sportçi jahon çempioni maqomiga ega. 25 nafar sportçi Özbekiston va 250 nafardan ziyod sportçilar esa Qoraqalpoğiston Respublikasi çempionlaridir. Hozirgi kunda tumanda 286 ta sport maydonçalari mavjud bölib, ularning barçasi yoş avlodni barkamol insonlar qilib tarbiyalaşga xizmat qiladi.
Mavjlanib oqayotgan Amudaryo böyidagi jannatmakon bu ölka fidoyi mahnatkaş insonlar yurti. Bu sölim göşadan yetuk ilm-fan, madaniyat va sanʼat, adabiyot namoyondalari, davlat va jamoat arboblari yetişib çiqqan. Xususan, Mehnat Qahramonlari Ramat Eşjanov, Otajon Xudoyberganov, Oyim Kamolova, Rahim Yerkayev, el-yurt hurmatini qozongan mehnat fidoyilari Yöldoş Örozboyev, Ollabergan Xolimbetov, Yöldoş Dösanov, Amat Törayev, tumanni yuksak taraqqiyot bosqiçiga olib çiqqan Rajabboy Yöldoşevlarning nomini nafaqat Özbekistonda, balki qöşni Respublikalarda ham yaxşi bilişadi.
Yarim ötkazgiçlar materialşunosligi böyiça özbek fizika markaziga asos solgan, Beruniy nomidagi Özbekiston davlat mukofoti sohibi, fizika-texnika fanlari doktori, akademik Muxtor Saidov va uning ukasi, fizika-texnika fanlari doktori, professor Amin Saidovlarning nomini bugun butun dunyo biladi. Manğitlik aka-uka fizik olimlar yaratgan ixtirolar AQŞ, Yaponiya, Hindiston, Pokiston davlatlarida keng qöllanilmoqda.
Özbek tilşunosligi daholaridan filologiya fanlari nomzodi Ahmad Imayev, adabiyotşunos olim va ijodkor-ziyolilar Ismoil Begimov, Gulmirza Xudoyberganov, Pirmat Şermuhammedov, Norboy Xudoyberganov, Safo Matçonov, Abdulla Dösimbetov, Yöldoş Saidov, Qurbonboy Sobirov, Eşonboy Qoraqulov, Turxon Ilyosov, Frunzo Bijonov, Haydar Bobojonov, Ismoil Umarov, Antoliy Xudoyberganov, Saʼdulla Avazboyev, Örozak Bekbauliyev, Xudoybergan Jumabekov, Tursunboy Sultonov, Madiyor Pirmonov, Tursunboy Davlatboyevlar olimlik maqomiga erişdilar. Bu röyxatni yana davom ettiriş mumkin. Çunki Amudaryo tumanidan sönggi 25-30-yil içida yana önlab fan nomzodlari, doktorlari, xalqaro aloqalar böyiça yetuk mutaxassislar, xalqaro valyuta jamğarmasi yetakçi mutaxassislari, şoir-u yozuvçilar yetişib çiqdilar Özbekiston va Qoraqalpoğiston xalq artistlari Japaq Şomurodov, Orzigul Otamurodova, Tilovxon Ahmedova, Qoraqalpoğistonja xizmat körsatgan artist Nazir qori Rahimov, Qoraqalpoğiston xalq şoiri Muzaffar Ahmedov, şoir Mansur Ahmedov, Qoraqalpoğistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi Gulmirza Nurmatov, Xonimjon Rajabova, Qoraqalpoğistonda xizmat körsatgan jurnalistlar Saʼdulla Xöjaniyozov, Gulnora Matyoqubova, Robiya Yöldoşeva, yozuvçi Bahodir Xudoyberganov, Allambergan Jumaniyozov, Oygul Rajabova, şoir Ölmasbek Xöjayev, Ahmad Nafasovlar özlarining fidoyi mehnatlari bilan Amudaryo tumani şuhratiga şuhrat qöşib kelişmoqda.
Gözal va maftunkor bu göşaning öziga xos tarixi, taraqqiyot mezonlarini Amudaryo tuman matbuoti – "Taraqqiyot közgugusi” gazetasi va "Mening oilam” ilova naşri, www.amunews.uz veb sayti, Amudaryo televideniyesi orqali tarix solnomalariga muhrlab bormoqda. Bugungi kunda Özbekiston matbuoti tizimida öziga xos nufuzga ega bölgan tuman OAVlari hamişa xalq bilan birga, xalq orzu-umidlari, hayotda erişayotgan mislsiz yutuqlari, yeçimini kutayotgan muammolarini yoritişda, bu muammolarni hal etişda hamişa faol.
Xulosa qilib aytganda, bugungi Amudaryo tumani har tomonlama taraqqiy etgan, şahar-u qişloqlari obod, xalqi farovon, özaro totuvlikda yaşayotgan va yanada yuksak taraqqiyot poğonalari sari yuksalib borayotgan göşa. Bu sölim göşani yaqindan bilmoq, ahil va inoq xalqi hayot tarzi bilan hamnafas bölmoq uçun Amudaryo deb atalmiş jannatmakon ölkaga qadam ranjida qilmoq kerak. Ana şunday azizlar, bir kelib köring, Amu elini! Köring va bu gözal yurtni abadiy sevib qolasiz.
Robiya YÖLDOŞEVA.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶