BUYuK MAʼNAVIY MEROS
Navröz. Öz nomi, u bilan boğliq azaliy anʼanalari qalblarga yaqin, barçaga manzur bayram.
Navröz tarixi
"Navröz” forsiy söz bölib, Yangi kun degan maʼnoni anglatadi. Yaʼni, olam uzra turfa ranglar ila tovlanib, yaşillanib kirib kelguvçi Bahordan, zaminda, tabiatda özgarişning boşlanişidan darak bölgan bu Yangi kun.
Tarixiy manbalarda keltirilişiça, Navrözning şakllaniş davri juda qadim zamonlardan, zarduştiylikning paydo böliş davrigaça davom etgan asrlarni öz içiga oladi.
Buyuk alloma bobomiz Abu Rayhon Beruniy "Qadimiy xalqlardan qolgan yodgorliklar” kitobida Quyoş yili hisobida yilning birinçi oyi deb sanalgan Farvardin oyi töğrisida sözlab: "Bu oyning birinçi kuni Navrözdir”, deydi. Beruniy bobomizning fikriça: Navröz bahor yomğirining birinçi tomçisi tuşişidan, gullar oçilib, daraxtlar mevalari yetilgunça, ösimlik unib çiqa boşlaşidan, takomillaşgunça davom etgan vaqtda keladi. Şuning uçun ham Navröz olamning yaşillanib, özgarişiga, mehnat faslining boşlanişiga dalil qilingan.
Afsona va rivoyatlar
Navröz bayrami bilan boğliq afsona va rivoyatlar köp. Yaʼni, Odam Ato bilan Momo havo uçraşgan kun Navröz deb atalganligi haqidagi va Firdavsiyning "Şohnoma” asarida qayd etilgan şoh Jamşid nomi bilan boğliq rivoyatlarda ham Navrözning kirib kelişi qanday hodisa bilan boğlanişidan qatʼiy nazar, olamda yangilaniş, mehnat taqvimida yangi kunning boşlanişi, insonlarning erkinligi, baxt-saodati, özaro mehr-oqibat, muruvvat va saxovat kabi fazilatlarning uluğlanişi bilan eʼzozlangan. Xususan, hazrat Alişer Navoiyning "Tarixi mulki Ajam” ("Ajam şohlarining tarixi”) asarida ham şoh Jamşidning buyuk kaşfiyotlari söngida uluğ bir kun – Navröz ixtiro qilingani xususida söz yuritiladi, şoh Jamşidning xalqqa çeksiz mehr-oqibat, saxiyliklar körsatib, adolat qilgani va uşbu kunning Navröz deb atalgani qayd etiladi.
Ajdodlar zakosining mahsuli
Navrözning aynan 21-martga töğri kelişi çuqur ilmiy asosga ega: xuddi şu kunda koinot va tabiat qonuniyatlariga köra quyoş hamal burjiga kirib, tun bilan kun tenglaşadi, kun uzayişi boşlanadi va dehqonçilik fasli avj pallaga kiradi. Nafaqat tabiatda, balki göyo jamiyatda ham uyğoniş boşlanadi: dehqon dalasiga, boğbon boğiga, çöpon-çöliqlar çorvasi-yu, qöy-qözisiga parvona bölişadi. Tabiat bilan insonning özaro uyğunligi ham aynan bahorda öz ifodasini topgan: Allohning irodasini qarangki, yerga taşlangan bitta uruğdan mingta baraka unadi, qöylar qözilab, sovliqlar suti köpayadi, borliq yaşillanib, olam va odam yaşarib ketadi. El orzu-murodi, yurt osoyiştaligi, xalqlar döstligi, mehr va muruvvat, qalblar töla muhabbat madhini baland tutgan, yomonliklar yölini kesib, ezguliklarga yöl oçgan Navröz bu!
Taʼqib va taʼqiqlar
Mustabid tuzum davrida Navröz bayramini diniy bayram, eskilik sarqiti, deya qoralovçilar topildi. Uni xalqimiz yuragidan butunlay sidirib taşlab, ongidan öçirmoqqa köp urinişlar böldi. Lekin xalqimizning asl farzandlari, olim-u fuzalolari Navrözning heç qanday diniy yoki ilohiy tomoni yöqligini, bu bayram qadim ajdodlarimizning buyuk zakosi ila tabiat va koinot qonuniyatlari asosida Quyoşning hamal burjiga kirişi, kun bilan tunning tenglaşişi bilan boğliq tabiiy jarayon ekanligini isbotlab berdilar. Navröz nafaqat bahorgi tengkunlik – Yangi kun – gözallik va yaşnatiş bayrami, balki ölmas anʼanalar, qadriyatlarni özida mujassam etgan buyuk maʼnaviy meros sifatida yana qayta tiklandi. Xuddi afsonaviy Qaqnus quşi singari yana böy tikladi Navröz!
Istiqlol tufayli yuksalgan ayyom
Mamlakatimizda Navröz bayrami ommaviy tarzda keng nişonlanadi. Momolarimiz Navrözga atab ölanlar aytişadi, baxşilar dostonlar kuylaşadi. Doşqozonlar örnatilgan öçoqlarda gurillab yonayotgan gulxanlar alangasidan yuzlari olovlangan qiz-u kelinçaklar momolardan bobomeros udumlar sirini örganadilar. Navröz bahonasida gina-kuduratlar unutiladi, köngillar tozarib, barça bir-birlariga şodlik ulaşadilar.
Navröz taomlaridan dasturxonlar yanada fayzli, xonadonlar obod böladi. Umumxalq haşari qiziydi har bir göşada. Navröz – butun mazmun-mohiyati bilan ezgulik, tinçlik, totuvlik, gözallik, yangilaniş va yaşnatiş onlarini baxş etadi yurtimizga!
Robiya YÖLDOŞEVA.
(Foto - jayxun-sadosi.uz)

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶