23-sonli boğçada «Jajji ekologlar» loyihasi doirasida tarbiyaviy tadbir ötkazildi
Suv jömrakdan behuda oqib ketmasligi, qoğoz çiqindisining alohida idişga taşlanişi, hovlidagi köçatga öz vaqtida qarab turilişi — bular dastlabki qaraşda mayda odatlar bölib körinadi, aslida esa “ekologik madaniyat” deb ataladigan katta tuşunçaning poydevori ayni şunday kundalik kiçik harakatlardan boşlanadi va bu harakatlar bolalik yillaridan boşlab şakllana boşlaydi.
Şuning uçun mamlakatimizda atrof-muhitni muhofaza qiliş, hududlarni kökalamzorlaştiriş va çiqindilar bilan işlaş tizimini zamonaviy asosga ötkaziş bilan bir qatorda, aholida, xususan yoş avlodda tabiatga ongli munosabatni şakllantiriş masalasiga alohida eʼtibor qaratilmoqda, zero har qanday ekologik islohot oxir-oqibat inson ongidagi özgarişga borib taqaladi. Şu sababli taʼlim muassasalari bu işning asosiy maydoniga aylandi.
Ayniqsa, Amudaryoning quyi havzasida joylaşgan hududlar uçun bu masala alohida dolzarblik kasb etadi: suvdan tejamkor foydalaniş, kökalamzor maydonlarni köpaytiriş va tuproq unumdorligini saqlaş bu yerda kundalik turmuşning bir qismi sifatida qabul qilinadi. Bu hududda ösib-ulğayayotgan bola suv va kökalamzorlikning qadrini kundalik hayotda körib turadi, şu bois ekologik tarbiyaning amaliy misollari unga yaqin va tuşunarli böladi. Şuning uçun yoş avlodga berilayotgan ekologik tarbiya ham şu ehtiyojdan kelib çiqadi.
Bu vazifani amalga oşirişning eng qulay bosqiçi maktabgaça taʼlim yoşi hisoblanadi, çunki beş-olti yoşda şakllangan odat umr böyi saqlanib qoladi va bolaning tabiatga, tirik mavjudotga, suvga hamda özi yaşab turgan muhitga munosabati aslida şu yillarda belgilanadi. Boğça yoşidagi bola atrofni kuzatiş, savol beriş va kattalarning xatti-harakatini takrorlaş orqali örganadi.
Ayni şu maqsadlarni özida mujassam etgan maşğulot Amudaryo tumani Maktabgaça va maktab taʼlimi bölimiga qaraşli 23-sonli maktabgaça taʼlim taşkilotida «Jajji ekologlar» loyihasi doirasida «Tabiat — bizning uyimiz» mavzusida taşkil etildi.
Tadbirda muassasa tarbiyalanuvçilari, tarbiyaçilar hamda pedagog xodimlar iştirok etdi. Uning stsenariysi bolalarning yoş xususiyatlari inobatga olingan holda, quruq maʼruza emas, balki şeʼr, öyin va amaliy körsatmaning uyğunligidan iborat tarzda tuzildi. Bunday yondaşuv bolalarning eʼtiborini maşğulot davomida saqlab turişga imkon berdi.
Tadbirning asosiy maqsadi jajji bolajonlarda ösimlik va hayvonot dunyosiga nisbatan ğamxörlik tuyğusini uyğotiş, ularda tabiatni himoyaga muhtoj jonli olam sifatida tuşuniş könikmasini şakllantiriş, şu orqali atrofdagi har bir tirik mavjudotga eʼtiborli böliş odatini tarbiyalaşdan iborat böldi. Bu — ekologik tarbiyaning eng dastlabki, ammo eng muhim bosqiçidir.
Şu bilan birga, maşğulot davomida suv, havo va tuproqni eʼzozlaş tuşunçalarini kengaytiriş, ularning inson hayoti uçun qançalik zarur ekanini bolalar tilida, oddiy va tuşunarli misollar yordamida yetkaziş vazifasi qöyildi. Suv, havo va tuproqning bir-biriga boğliqligini bola ayni şunday misollar orqali tezroq anglaydi.
Uçinçi yönaliş — çiqindilarni saralaş va ulardan oqilona foydalaniş könikmalarining poydevorini qöyiş böldi. Taʼkidlaş kerakki, bu odat katta yoşda emas, ayni boğça davrida tabiiy ravişda özlaştirilsa, keyinçalik oilada ham oson mustahkamlanib boradi. Ayni şu bois saralaş könikmasi stsenariyda alohida bosqiç sifatida rejalaştirildi. Bolaning çiqindini turiga qarab ajratişi — özi uçun öyin, kattalar uçun esa madaniyat belgisidir.
Tadbir tabiatni madh etuvçi şeʼrlar bilan davom etdi. Bolajonlar özlari yodlagan satrlarni ifodali öqib, tabiat gözalligi haqidagi taassurotlarini örtoqlaşdilar; şu tariqa mavzuga badiiy söz orqali kirildi va maşğulotning kayfiyati dastlabki daqiqalardan belgilab olindi.
Söng stsenariyga kiritilgan “Ona tabiat” va “Suv parisi” obrazlari sahnaga çiqdi. Bolajonlar bu qahramonlar bilan birgalikda gullar ekişdi va köçat ötqaziş jarayonida öz qöllari bilan bevosita iştirok etdilar. Ertak qahramonlarining iştiroki maşğulotni bolalar uçun qiziqarli va esda qolarli qildi.
Ekologik qoidalar böyiça uyuştirilgan qiziqarli öyinlarda tarbiyalanuvçilar faol qatnaşib, tabiatda nima mumkin va nima mumkin emasligini öyin şaroitida, quvnoq kayfiyat va yengil raqobat muhitida eslab qolişga harakat qildilar, zero öyin bu yoşdagi bola uçun eng tuşunarli öqitiş usuli hisoblanadi.
Maşğulotning amaliy qismida maxsus rangli idişlar yordamida çiqindilarni qoğoz, plastik va şişa turlariga ajratiş tartibi körsatib berildi. Bolajonlar har bir çiqindini öz idişiga soliş orqali saralaş nima uçun kerakligini va u qanday bajarilişini amalda körib, bildilar. Ranglarning farqi bolaga eslab qoliş uçun qöşimça vosita bölib xizmat qildi.
Bu usulning qulayligi şundaki, maktabgaça yoşdagi bola uzundan-uzoq tuşuntirişni emas, öz qöli bilan bajargan harakatni eslab qoladi, şu bois rangli idişlar bilan ötkazilgan oddiy maşq bir neça marta takrorlangan oğzaki nasihatdan köra ança taʼsirçan bölib çiqdi. Bu yondaşuv maktabgaça taʼlim metodikasining asosiy tamoyillaridan biridir.
Suv parisi iştirokidagi lavha orqali esa suvni tejaş mavzusiga alohida urğu berildi. Har bir tomçi suvning qadri, uni behuda sarflamaslik va tabiiy resurslarga ehtiyotkorona munosabatda böliş zarurati bolalar uçun tuşunarli tarzda izohlandi.
Stsenariy yakunida tarbiyalanuvçilar tabiatni asraşga, daraxtlarni saqlab qolişga va atrof-muhitni toza tutişga tantanali ravişda vaʼda berdilar. Bu vaʼda rasmiy yakun sifatida emas, bolalar uçun uzoq esda qoladigan öziga xos marosim şaklida ötdi. Vaʼda beriş lavhasi orqali bolajonlarda masʼuliyat hissiga dastlabki işora berildi.
Qayd etiş joizki, ekilgan har bir nihol va tejalgan har bir tomçi suv ertangi porloq kelajakka qöyilgan poydevor bölib, tadbir taşkilotçilari ayni şu oddiy haqiqatni bolalar ongiga yetkazişni asosiy vazifa deb bildilar. Bu fikr stsenariyning yetakçi ğoyasi sifatida yakuniy qismda ham taʼkidlandi.
«Jajji ekologlar» loyihasi bir martalik tadbir emas, izçil olib borilayotgan yönaliş bölib, uning doirasida rejalaştirilgan maşğulotlar soni va davomiyligi yil sayin ortib bormoqda.
Şuningdek, bunday loyihalarning samarasi boğça devorlari bilan çeklanmaydi: bolajonlar eşitganini va öz qöli bilan bajarganini uyga olib boradi, oilada öz tili bilan aytib beradi, natijada tarbiyaviy taʼsir katta yoşlilarga ham ötadi. Aytiş joizki, tarbiyaning bu zanjiri köpinça eng samarali usul sanaladi.
23-sonli maktabgaça taʼlim taşkilotida ötkazilgan «Tabiat — bizning uyimiz» tadbiri bolalarga tabiatni seviş kerak, degan şiorni emas, uni asraş aynan qanday amalga oşirilişini köçat ötqaziş, suvni tejaş va çiqindini saralaş işlari misolida körsatib berganligi bilan muhim ahamiyat kasb etadi.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶