23-сонли боғчада «Жажжи экологлар» лойиҳаси доирасида тарбиявий тадбир ўтказилди

Сув жўмракдан беҳуда оқиб кетмаслиги, қоғоз чиқиндисининг алоҳида идишга ташланиши, ҳовлидаги кўчатга ўз вақтида қараб турилиши — булар дастлабки қарашда майда одатлар бўлиб кўринади, аслида эса “экологик маданият” деб аталадиган катта тушунчанинг пойдевори айни шундай кундалик кичик ҳаракатлардан бошланади ва бу ҳаракатлар болалик йилларидан бошлаб шакллана бошлайди.

Шунинг учун мамлакатимизда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, ҳудудларни кўкаламзорлаштириш ва чиқиндилар билан ишлаш тизимини замонавий асосга ўтказиш билан бир қаторда, аҳолида, хусусан ёш авлодда табиатга онгли муносабатни шакллантириш масаласига алоҳида эътибор қаратилмоқда, зеро ҳар қандай экологик ислоҳот охир-оқибат инсон онгидаги ўзгаришга бориб тақалади. Шу сабабли таълим муассасалари бу ишнинг асосий майдонига айланди.

Айниқса, Амударёнинг қуйи ҳавзасида жойлашган ҳудудлар учун бу масала алоҳида долзарблик касб этади: сувдан тежамкор фойдаланиш, кўкаламзор майдонларни кўпайтириш ва тупроқ унумдорлигини сақлаш бу ерда кундалик турмушнинг бир қисми сифатида қабул қилинади. Бу ҳудудда ўсиб-улғаяётган бола сув ва кўкаламзорликнинг қадрини кундалик ҳаётда кўриб туради, шу боис экологик тарбиянинг амалий мисоллари унга яқин ва тушунарли бўлади. Шунинг учун ёш авлодга берилаётган экологик тарбия ҳам шу эҳтиёждан келиб чиқади.

Бу вазифани амалга оширишнинг энг қулай босқичи мактабгача таълим ёши ҳисобланади, чунки беш-олти ёшда шаклланган одат умр бўйи сақланиб қолади ва боланинг табиатга, тирик мавжудотга, сувга ҳамда ўзи яшаб турган муҳитга муносабати аслида шу йилларда белгиланади. Боғча ёшидаги бола атрофни кузатиш, савол бериш ва катталарнинг хатти-ҳаракатини такрорлаш орқали ўрганади.

Айни шу мақсадларни ўзида мужассам этган машғулот Амударё тумани Мактабгача ва мактаб таълими бўлимига қарашли 23-сонли мактабгача таълим ташкилотида «Жажжи экологлар» лойиҳаси доирасида «Табиат — бизнинг уйимиз» мавзусида ташкил этилди.

Тадбирда муассаса тарбияланувчилари, тарбиячилар ҳамда педагог ходимлар иштирок этди. Унинг сценарийси болаларнинг ёш хусусиятлари инобатга олинган ҳолда, қуруқ маъруза эмас, балки шеър, ўйин ва амалий кўрсатманинг уйғунлигидан иборат тарзда тузилди. Бундай ёндашув болаларнинг эътиборини машғулот давомида сақлаб туришга имкон берди.

Тадбирнинг асосий мақсади жажжи болажонларда ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига нисбатан ғамхўрлик туйғусини уйғотиш, уларда табиатни ҳимояга муҳтож жонли олам сифатида тушуниш кўникмасини шакллантириш, шу орқали атрофдаги ҳар бир тирик мавжудотга эътиборли бўлиш одатини тарбиялашдан иборат бўлди. Бу — экологик тарбиянинг энг дастлабки, аммо энг муҳим босқичидир.

Шу билан бирга, машғулот давомида сув, ҳаво ва тупроқни эъзозлаш тушунчаларини кенгайтириш, уларнинг инсон ҳаёти учун қанчалик зарур эканини болалар тилида, оддий ва тушунарли мисоллар ёрдамида етказиш вазифаси қўйилди. Сув, ҳаво ва тупроқнинг бир-бирига боғлиқлигини бола айни шундай мисоллар орқали тезроқ англайди.

Учинчи йўналиш — чиқиндиларни саралаш ва улардан оқилона фойдаланиш кўникмаларининг пойдеворини қўйиш бўлди. Таъкидлаш керакки, бу одат катта ёшда эмас, айни боғча даврида табиий равишда ўзлаштирилса, кейинчалик оилада ҳам осон мустаҳкамланиб боради. Айни шу боис саралаш кўникмаси сценарийда алоҳида босқич сифатида режалаштирилди. Боланинг чиқиндини турига қараб ажратиши — ўзи учун ўйин, катталар учун эса маданият белгисидир.

Тадбир табиатни мадҳ этувчи шеърлар билан давом этди. Болажонлар ўзлари ёдлаган сатрларни ифодали ўқиб, табиат гўзаллиги ҳақидаги таассуротларини ўртоқлашдилар; шу тариқа мавзуга бадиий сўз орқали кирилди ва машғулотнинг кайфияти дастлабки дақиқалардан белгилаб олинди.

Сўнг сценарийга киритилган “Она табиат” ва “Сув париси” образлари саҳнага чиқди. Болажонлар бу қаҳрамонлар билан биргаликда гуллар экишди ва кўчат ўтқазиш жараёнида ўз қўллари билан бевосита иштирок этдилар. Эртак қаҳрамонларининг иштироки машғулотни болалар учун қизиқарли ва эсда қоларли қилди.

Экологик қоидалар бўйича уюштирилган қизиқарли ўйинларда тарбияланувчилар фаол қатнашиб, табиатда нима мумкин ва нима мумкин эмаслигини ўйин шароитида, қувноқ кайфият ва енгил рақобат муҳитида эслаб қолишга ҳаракат қилдилар, зеро ўйин бу ёшдаги бола учун энг тушунарли ўқитиш усули ҳисобланади.

Машғулотнинг амалий қисмида махсус рангли идишлар ёрдамида чиқиндиларни қоғоз, пластик ва шиша турларига ажратиш тартиби кўрсатиб берилди. Болажонлар ҳар бир чиқиндини ўз идишига солиш орқали саралаш нима учун кераклигини ва у қандай бажарилишини амалда кўриб, билдилар. Рангларнинг фарқи болага эслаб қолиш учун қўшимча восита бўлиб хизмат қилди.

Бу усулнинг қулайлиги шундаки, мактабгача ёшдаги бола узундан-узоқ тушунтиришни эмас, ўз қўли билан бажарган ҳаракатни эслаб қолади, шу боис рангли идишлар билан ўтказилган оддий машқ бир неча марта такрорланган оғзаки насиҳатдан кўра анча таъсирчан бўлиб чиқди. Бу ёндашув мактабгача таълим методикасининг асосий тамойилларидан биридир.

Сув париси иштирокидаги лавҳа орқали эса сувни тежаш мавзусига алоҳида урғу берилди. Ҳар бир томчи сувнинг қадри, уни беҳуда сарфламаслик ва табиий ресурсларга эҳтиёткорона муносабатда бўлиш зарурати болалар учун тушунарли тарзда изоҳланди.

Сценарий якунида тарбияланувчилар табиатни асрашга, дарахтларни сақлаб қолишга ва атроф-муҳитни тоза тутишга тантанали равишда ваъда бердилар. Бу ваъда расмий якун сифатида эмас, болалар учун узоқ эсда қоладиган ўзига хос маросим шаклида ўтди. Ваъда бериш лавҳаси орқали болажонларда масъулият ҳиссига дастлабки ишора берилди.

Қайд этиш жоизки, экилган ҳар бир ниҳол ва тежалган ҳар бир томчи сув эртанги порлоқ келажакка қўйилган пойдевор бўлиб, тадбир ташкилотчилари айни шу оддий ҳақиқатни болалар онгига етказишни асосий вазифа деб билдилар. Бу фикр сценарийнинг етакчи ғояси сифатида якуний қисмда ҳам таъкидланди.

«Жажжи экологлар» лойиҳаси бир марталик тадбир эмас, изчил олиб борилаётган йўналиш бўлиб, унинг доирасида режалаштирилган машғулотлар сони ва давомийлиги йил сайин ортиб бормоқда.

Шунингдек, бундай лойиҳаларнинг самараси боғча деворлари билан чекланмайди: болажонлар эшитганини ва ўз қўли билан бажарганини уйга олиб боради, оилада ўз тили билан айтиб беради, натижада тарбиявий таъсир катта ёшлиларга ҳам ўтади. Айтиш жоизки, тарбиянинг бу занжири кўпинча энг самарали усул саналади.

23-сонли мактабгача таълим ташкилотида ўтказилган «Табиат — бизнинг уйимиз» тадбири болаларга табиатни севиш керак, деган шиорни эмас, уни асраш айнан қандай амалга оширилишини кўчат ўтқазиш, сувни тежаш ва чиқиндини саралаш ишлари мисолида кўрсатиб берганлиги билан муҳим аҳамият касб этади.