Oʻzbekiston Respublikasida zoʻravonlikdan himoya qilish: huquqiy tahlil

Zoʻravonlik muammosi, boshqa yurisdiktsiyalarda boʻlgani kabi, Oʻzbekiston Respublikasining huquqni qoʻllash amaliyotida asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Davlat fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilishning muhimligini eʼtirof etgan holda, zoʻravonlikning turli shakllarining oldini olish va ularga barham berishga, shuningdek, uning qurbonlariga yordam koʻrsatishga qaratilgan normativ-huquqiy chora-tadbirlar majmuini ishlab chiqdi. Ushbu sohadagi huquqiy baza xalqaro standartlarni hisobga olgan holda doimiy ravishda takomillashtirilmoqda.

Huquqiy jihatdan tartibga solishning asosini quyidagi hujjatlar tashkil etadi, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: 26-moddada hech kim qiynoqqa solinishi, zoʻravonlikka, shafqatsiz yoki inson qadr-qimmatini kamsituvchi boshqa tarzdagi tazyiqqa duchor etilishi mumkin emasligi mustahkamlangan. 46-modda erkaklar va ayollar huquqlarining tengligini kafolatlaydi.

• "Xotin-qizlar va bolalarni zoʻravonlikdan himoya qilish toʻgʻrisida"gi qonun: Ushbu qonun zoʻravonlikning oldini olish va unga qarshi kurashish tamoyillari, qoidalari va choralarini belgilaydi, shuningdek, jabrlanuvchilarga yordam koʻrsatish tartibini belgilaydi.

• Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida: Hayot va sogʻliqqa, shaʼn va qadr-qimmatga, erkinlik va jinsiy daxlsizlikka qarshi jinoyatlar sodir etganlik uchun jinoiy javobgarlik belgilangan. Xususan, oiladagi zoʻravonlik uchun javobgarlik belgilangan.

Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks: Turli huquqbuzarliklar uchun, shu jumladan, jinoiy jazoga sazovor qilmish belgilariga ega boʻlmagan zoʻravonlikning ayrim turlari uchun maʼmuriy javobgarlikni belgilaydi.

 Zoʻravonlik turlari va huquqiy taʼriflari haqida Oʻzbekiston qonunchiligi zamonaviy yondashuvlarga amal qilib, zoʻravonlik tushunchasini nafaqat jismoniy, balki boshqa turlarni ham oʻz ichiga olgan holda kengaytirdi, yaʼni jismoniy zoʻravonlik: Tan jarohati yetkazishga olib keladigan har qanday harakat, psixologik (ruhiy) zoʻravonlik: Qoʻrqitish, qoʻrqitish, kamsitish, shantaj, maʼnaviy zararga olib keladigan muntazam tanqid, iqtisodiy zoʻravonlik: Oʻz pul mablagʻlarini tasarruf etish imkoniyatidan mahrum qilish, moddiy neʼmatlardan foydalanishni cheklash, xarajatlarni nazorat qilish, jinsiy zoʻravonlik: Jinsiy xarakterdagi harakatlarga majburlash.

Zoʻravonlik qurbonlarining huquqlarini taʼminlash uchun qonun hujjatlarida quyidagi aniq mexanizmlar nazarda tutilgan:

• Himoya orderi: Ichki ishlar organlari tomonidan beriladigan va jabrlanuvchini davlat tomonidan himoya qilishni taʼminlaydigan hujjat. Order huquqbuzarga jabrlanuvchiga yaqinlashishni, bogʻlanishni yoki taʼqib qilishni taqiqlaydi.

• Qoʻllab-quvvatlash xizmatlari: Jabrlanuvchilarga ixtisoslashtirilgan markazlarda bepul huquqiy, psixologik, tibbiy va ijtimoiy yordamdan foydalanish imkoniyati taqdim etiladi.

• Bepul ishonch telefoni: Maxfiylikni taʼminlaydigan 24 soat ishlaydigan ishonch telefoni mavjud.

• Zararni qoplash: Zoʻravonlik qurbonlari moddiy va maʼnaviy zararni undirish uchun sudga murojaat qilish huquqiga ega. Bunda ular davlat boji toʻlashdan ozod etiladi.

• Jinoiy va maʼmuriy javobgarlik: Qonunchilik sodir etilgan qilmishning ogʻirligiga qarab jarima va axloq tuzatish ishlaridan tortib ozodlikdan mahrum etishgacha boʻlgan turli jazo choralarini nazarda tutadi.

Oʻzbekiston Respublikasining huquqiy tizimi fuqarolarni zoʻravonlikdan himoya qilishda izchil yondashuvni namoyon etadi. Oiladagi zoʻravonlikni jinoiy javobgarlikka tortadigan yangi qonunlar va tuzatishlarning qabul qilinishi, himoya orderlarining joriy etilishi va jabrlanuvchilarga yordam turlarining kengayishi davlatning oʻz fuqarolari huquqlari tengligi va xavfsizligini taʼminlashga intilishidan dalolat beradi. Jamiyatda zoʻravonlikka barham berishning huquqiy mexanizmlarini yanada mustahkamlash, aholining huquqiy savodxonligini oshirish, qonunlarni soʻzsiz ijro etish asosiy vazifadir.

M.B.Kaypova, Fuqarolik ishlar boʻyicha Amudaryo tuman sudining sudyasi