Özbekiston Respublikasida zöravonlikdan himoya qiliş: huquqiy tahlil

Zöravonlik muammosi, boşqa yurisdiktsiyalarda bölgani kabi, Özbekiston Respublikasining huquqni qöllaş amaliyotida asosiy muammolardan biri hisoblanadi. Davlat fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilişning muhimligini eʼtirof etgan holda, zöravonlikning turli şakllarining oldini oliş va ularga barham berişga, şuningdek, uning qurbonlariga yordam körsatişga qaratilgan normativ-huquqiy çora-tadbirlar majmuini işlab çiqdi. Uşbu sohadagi huquqiy baza xalqaro standartlarni hisobga olgan holda doimiy ravişda takomillaştirilmoqda.

Huquqiy jihatdan tartibga solişning asosini quyidagi hujjatlar taşkil etadi, Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi: 26-moddada heç kim qiynoqqa solinişi, zöravonlikka, şafqatsiz yoki inson qadr-qimmatini kamsituvçi boşqa tarzdagi tazyiqqa duçor etilişi mumkin emasligi mustahkamlangan. 46-modda erkaklar va ayollar huquqlarining tengligini kafolatlaydi.

• "Xotin-qizlar va bolalarni zöravonlikdan himoya qiliş töğrisida"gi qonun: Uşbu qonun zöravonlikning oldini oliş va unga qarşi kuraşiş tamoyillari, qoidalari va çoralarini belgilaydi, şuningdek, jabrlanuvçilarga yordam körsatiş tartibini belgilaydi.

• Özbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida: Hayot va soğliqqa, şaʼn va qadr-qimmatga, erkinlik va jinsiy daxlsizlikka qarşi jinoyatlar sodir etganlik uçun jinoiy javobgarlik belgilangan. Xususan, oiladagi zöravonlik uçun javobgarlik belgilangan.

Maʼmuriy javobgarlik töğrisidagi kodeks: Turli huquqbuzarliklar uçun, şu jumladan, jinoiy jazoga sazovor qilmiş belgilariga ega bölmagan zöravonlikning ayrim turlari uçun maʼmuriy javobgarlikni belgilaydi.

 Zöravonlik turlari va huquqiy taʼriflari haqida Özbekiston qonunçiligi zamonaviy yondaşuvlarga amal qilib, zöravonlik tuşunçasini nafaqat jismoniy, balki boşqa turlarni ham öz içiga olgan holda kengaytirdi, yaʼni jismoniy zöravonlik: Tan jarohati yetkazişga olib keladigan har qanday harakat, psixologik (ruhiy) zöravonlik: Qörqitiş, qörqitiş, kamsitiş, şantaj, maʼnaviy zararga olib keladigan muntazam tanqid, iqtisodiy zöravonlik: Öz pul mablağlarini tasarruf etiş imkoniyatidan mahrum qiliş, moddiy neʼmatlardan foydalanişni çeklaş, xarajatlarni nazorat qiliş, jinsiy zöravonlik: Jinsiy xarakterdagi harakatlarga majburlaş.

Zöravonlik qurbonlarining huquqlarini taʼminlaş uçun qonun hujjatlarida quyidagi aniq mexanizmlar nazarda tutilgan:

• Himoya orderi: Içki işlar organlari tomonidan beriladigan va jabrlanuvçini davlat tomonidan himoya qilişni taʼminlaydigan hujjat. Order huquqbuzarga jabrlanuvçiga yaqinlaşişni, boğlanişni yoki taʼqib qilişni taqiqlaydi.

• Qöllab-quvvatlaş xizmatlari: Jabrlanuvçilarga ixtisoslaştirilgan markazlarda bepul huquqiy, psixologik, tibbiy va ijtimoiy yordamdan foydalaniş imkoniyati taqdim etiladi.

• Bepul işonç telefoni: Maxfiylikni taʼminlaydigan 24 soat işlaydigan işonç telefoni mavjud.

• Zararni qoplaş: Zöravonlik qurbonlari moddiy va maʼnaviy zararni undiriş uçun sudga murojaat qiliş huquqiga ega. Bunda ular davlat boji tölaşdan ozod etiladi.

• Jinoiy va maʼmuriy javobgarlik: Qonunçilik sodir etilgan qilmişning oğirligiga qarab jarima va axloq tuzatiş işlaridan tortib ozodlikdan mahrum etişgaça bölgan turli jazo çoralarini nazarda tutadi.

Özbekiston Respublikasining huquqiy tizimi fuqarolarni zöravonlikdan himoya qilişda izçil yondaşuvni namoyon etadi. Oiladagi zöravonlikni jinoiy javobgarlikka tortadigan yangi qonunlar va tuzatişlarning qabul qilinişi, himoya orderlarining joriy etilişi va jabrlanuvçilarga yordam turlarining kengayişi davlatning öz fuqarolari huquqlari tengligi va xavfsizligini taʼminlaşga intilişidan dalolat beradi. Jamiyatda zöravonlikka barham berişning huquqiy mexanizmlarini yanada mustahkamlaş, aholining huquqiy savodxonligini oşiriş, qonunlarni sözsiz ijro etiş asosiy vazifadir.

M.B.Kaypova, Fuqarolik işlar böyiça Amudaryo tuman sudining sudyasi