Til – millatning ruhi

Haqiqatdan ham, tilimiz yashar ekan, tariximiz, madaniyatimiz, adabiy merosimiz, bugunimiz va ertamiz bardavomdir. 1989-yil 21-oktyabr kuni oʻzbek tiliga davlat tili maqomi berildi. Bu sana millatimiz tarixida ulkan voqea boʻldi. Aynan shu kundan boshlab oʻzbek tilining cheksiz imkoniyatlarini oʻrganish, uning haqiqiy jozibasini ochib berish yoʻlidagi ishlarga rasmiy asos yaratildi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida oʻzbek tili davlat tili sifatida mustahkamlab qoʻyildi. 1993-yil 2-sentyabrda “Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosini joriy etish toʻgʻrisida”gi Qonun qabul qilindi. 1995-yil 22-dekabr kuni esa “Davlat tili haqida”gi Qonun yangi tahrirda tasdiqlandi.

Bugungi kunda axborot texnologiyalari, reklama va ommaviy axborot vositalarining jamiyat hayotidagi oʻrni beqiyos. Aholiga yangiliklarni yetkazishda til va yozuv muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq peshtaxtalar, reklama bannerlari va ommaviy axborot vositalarida oʻzbek tili qoʻllanilishida jiddiy muammolar mavjud. Shevalarning ommaviy axborotga aralashuvi, imloviy va grafik xatoliklar, xususan, “q” va “gʻ” harflari oʻrnida “k” va “g” harflarining qoʻllanilishi tilimizga nisbatan eʼtiborsizlikning yaqqol ifodasidir.

Bundan ham achinarlisi, yurtimizda doʻkonlar, savdo markazlari, hatto butun boshli shahar loyihalari xorijiy nomlar bilan atalmoqda. “Nest One”, “Toshkent City”, “Magic City” kabi nomlar mamlakatimizda xalqimiz uchun bunyod etilgan boʻlsa-da, nega ular ona tilimizda emas? Chet elcha nomlar yanada “zamonaviy” yoki “mijozbop” deb hisoblanadimi? Axir, ona tilimiz – bizning oʻzligimiz timsoli emasmi? Biz oʻzimizni oʻzga tillar taʼsiridan himoya qila olmasak, kelajak avlod bizni qanday tushunadi?

Yaqinda ijtimoiy tarmoqlarda “Endi peshlavhalar davlat tilida va lotin alifbosida yozilishi kerak” degan xabar eʼtiborimni tortdi. Ammo bu xabar oʻzi kirill alifbosida yozilgan edi. Biz targʻib qilayotgan ishlarga oʻzimiz amal qilmasak, boshqalar qanday amal qiladi? Shu bois til siyosatida ham, har qanday oʻzgarishda ham avvalo oʻzimizdan boshlashimiz lozim. Sof oʻzbek tilida gapirish, xatosiz yozish, tilimizni hurmat qilish haqidagi targʻibotlar natija berishi uchun harakatimiz real misollarda aks etishi kerak.

Toshkent davlat milliy universiteti professor-oʻqituvchisi, filologiya fanlari doktori Abduroziq Rofiyev poytaxtimiz koʻchalaridagi eʼlonlarning aksariyati hanuz rus tilida ekanligini taʼkidlagan edi. Ularning fikriga koʻra, davlat tilida ish yuritish tizimli ravishda yoʻlga qoʻyilgan boʻlsa-da, amaliyotda bu masalada befarqlik va loqaydlik hukm surmoqda. Tilni notoʻgʻri ishlatish, tushunarsiz iboralarning ommalashib borishi, muomala madaniyatining buzilishi nafaqat til muammosi, balki umummilliy masala ekani ayon.

Haqiqatdan ham, bugungi kunda tengdoshlarimiz orasida xorijiy soʻzlarni aralashtirib gapirish, qisqartirilgan va buzilgan shakllardan foydalanish odati kuchayib bormoqda. Chet tillarini oʻrganish, ularni bilish, albatta, foydali. Lekin ona tilimizni ikkinchi darajali deb bilish, uni xorijiy tillar soyasida qoldirish – katta xato. Agar shunday davom etsa, bir necha avloddan soʻng tilimiz oʻz qadrini yoʻqotishi hech gap emas.

Bunga yoʻl qoʻymaslik uchun har birimiz tilimizga befarq boʻlmasligimiz, imloviy xatolarga nisbatan loqaydlik qilmasligimiz, kerak boʻlsa, qonuniy jihatdan ham tartibga solishimiz shart. Ulugʻ shoirimiz Erkin Vohidov aytganidek:

– Ona tili – umummillat mulki. Demak, til oldidagi masʼuliyat ham umummilliy boʻlib, bu yolgʻiz tilshunoslarning emas, butun millatning ishi.

Shunday ekan, jamiyatimizning har bir aʼzosi tilimizni eʼzozlash, uning davlat tili sifatidagi maqomini yuksaltirish yoʻlida oʻz hissasini qoʻshishi lozim. Kelajak avlodni ona tiliga hurmat ruhida tarbiyalash har birimizning burchimizdir. Zero, buyuk maʼrifatparvar bobomiz Abdulla Avloniy aytganidek:

– Har bir millatning dunyoda borligʻini koʻrsatadurgʻon oyinai hayoti – tili va adabiyotidur. Milliy tilni yoʻqotmak – millatning ruhini yoʻqotmakdur.

Dilnura Yoʻldosheva, QDU talabasi