Aholini röyxatga oliş va uning mohiyati
Jahon tajribasida mamlakat aholisining aniq soni, yoşi, jinsi, fuqaroligi, milliy tarkibi, oilaviy ahvoli, kasbi, bandligi, daromad manbai va boşqa jihatlar böyiça batafsil maʼlumot töplaşning eng samarali usuli aholini röyxatga olişni taşkil etiş hisoblanadi. Şu bois, 2023-yilda mamlakatimizda ilk bor ötkaziladigan aholini röyxatga oliş tadbirlariga hozirdan jiddiy tayyorgarlik körilmoqda.
Tasavvur qiling, qölingizda Özbekiston xaritasi va unga qarab hududlarga doir birlamçi maʼlumotlarni aytiş mumkin. Masalan, Qoraqalpoğistonda qança aholi yaşaydi, Xorazmda bandlik masalasi qay ahvolda, Surxondaryoda neçta taʼlim muassasasi bor, Farğona vodiysida aholi ziçligi qanday va şunga öxşaş boşqa muhim maʼlumotlar. Biroq bunday yuzaki va taxminiy körsatkiçlar bilan bugungi jadal rivojlaniş va islohotlar davrida uzoqni közlab nimanidir reja qiliş qiyin, albatta.
Aksinça, qölimizda har bir hududga doir aniq faktlar bölsa, rejalarimiz ham, amallarimiz ham manzilli va puxta böladi. Aynan şuning uçun bizga butun respublikani qamrab oladigan işonçli maʼlumotlar kerak va ular yangilanib borilişi şart. Bunday aniq va yaxlit maʼlumotlar esa aholini röyxatga oliş asosida olinadi. Şunga qarab ötmiş va bugun haqida fikr-mulohaza yuritiş hamda kelajakni farazlaş mumkin. Şuningdek, bu aholining yoşi, jinsi, milliy tarkibi, maʼlumot darajasi, oilaviy holati, bandligi va boşqa tavsiflari haqida maʼlumot olişning yagona manbai hamdir.
Mustaqillik davrida biror marta bu jarayon ötkazilmagan.
Maʼlumki, BMTning 2015-yil 10-iyundagi “2020-yilda aholi va uy-joy fondini röyxatga oliş borasidagi printsiplar va tavsiyalar” rezolyutsiyasi qabul qilingan va unga asosan, BMTga aʼzo davlatlar kamida bir marta aholi va uy-joy fondini röyxatga olişni ötkazişi belgilab qöyilgan. Ayni paytda MDH mamlakatlarida bu jarayonga tayyorgarlik boşlangan.
Özbekistonda mustaqillik yillarida hali biror marta bunday hisob-kitob işlari olib borilmagan. Bunday sanoq sönggi bor sobiq ittifoq davrida, aniqroği, 1989-yilda ötkazilgan edi. Holbuki, xalqaro tajribadan maʼlumki, köpgina mamlakatlarda aholini röyxatga oliş tadbiri kamida har ön yilda bir marotaba taşkillaştirilişi anaʼnaga aylangan. Respublikamizda ham endi ana şunday muhim jarayon yölga qöyiladi. Bu borada davlatimiz rahbarining 2019-yil 5-fevraldagi “Özbekiston Respublikasida aholini röyxatga olişni ötkaziş konseptsiyasini tasdiqlaş töğrisida”gi farmoni huquqiy asos bölib xizmat qiladi.
Mazkur tadbir bizga nima beradi?
Aholi sonini röyxatga oliş mamlakatda yaşovçi barçaga tegişli bölgan demografik, iqtisodiy va ijtimoiy maʼlumotlarni yiğiş, umumlaştiriş, baholaş, tahlil va eʼlon qilişning yagona jarayonidir. U aholi töğrisidagi maʼlumotlarning asosiy manbai bölib, kelgusi 10-20 yillik rivojlanişning prognoz körsatkiçlarini hisoblaş uçun işonçli poydevor yaratadi. Aholi migratsiyasi töğrisidagi maʼlumotlar şakllantiriladi.
Öz navbatida, hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantiriş, aholi bandligi, ayollar va bolalar salomatligini yaxşilaş va oilalarga yordam körsatiş böyiça dasturlarni manzilli işlab çiqişda axborot tarzida foydalaniladi. Aholi sonini işonçli hisoblaş böyiça rasmiy statistika tizimida asosiy rol öynaydi.
Röyxatga oliş qanday amalga oşiriladi?
Mazkur jarayon uç bosqiçda amalga oşiriladi. Birinçisi, tayyorgarlik bosqiçi bölib, uç yilga yaqin vaqt davom etadi. Ikkinçisi, asosiy bosqiç bölib, bunda bevosita aholini röyxatga oliş amalga oşiriladi, yaʼni aholi töğrisidagi maʼlumotlar yiğiladi, nazorat tekşiruvi ötkaziladi va aholini röyxatga oliş materiallari topşiriladi. Bu taxminan ikki oy muddatni taşkil etadi. Sönggi bosqiç qariyb uç yil davom etib, olingan maʼlumotlar kodlaştiriş yordamida tahlil qilinib, natijalar eʼlon qilinadi.
Hamza Haytimbetov, Amudaryo tumani statistika bölimi boşliği

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶