AYBSIZ AYBDOR QILINIB, OTILGAN ÖĞLONLAR
Maʼlumot uçun
1937-yilning iyulidan 1938-yilning noyabr oyigaça sovet imperiyasi hududidan 1,5 milliondan ziyod odam qamalgan, 700 ming kişi otib öldirilgan. Özbekistonda esa 1937-yilning 10-avgustidan 1938-yilning 1-yanvarigaça, 5 oy davomida 10700 nafar kişi qamoqqa taşlangan. Ulardan 3613 kişi otib öldirilgan. 7087 kişi 8-yildan 10-yilgaça bölgan muddatlarga qamalgan.
Har gal 31-avgust sanasi yaqinlaşganida keksa avlod vakillari sobiq ittifoq – mustabid tuzum davridagi qatağon siyosatini oğir, dahşatli xotiralar bilan esga olişadi.
— Biz kördik, illoh-billoh farzandlarimiz körmasin, – degan edilar Alloh rahmat qilsin, Toşyop ovulining Şoir qozoq mavzesida yaşab ötgan Qutim bobo Dösimbetov. – Men 15-16 yoşligimda «xalq duşmani» tamğasi bilan qamoqqa olinib, Gurlandagi turmaxonada otib öldirilgan otam bilan akam Nurimbatni umumiy qabrdan kavlab olib, Qiliçboyning Dörmanidagi özimiz tuğilib, ösgan tuproqqa topşirganman...
Yagona aybi bilimdon tadbirkor va boy-badavlat bölgan otasi Dösimmat Matniyozov bor boyligini Qiliçboy hududida tuzilgan Stalin nomli kolxozga topşirganini, 13 boş tuya, 40 boş qoramol, 14 boş ot, 2 200 boş qöylarini xatlab olgandan söng ham çaqimçilar uni «xalq duşmani»ga çiqarib qöyişganini, natijada butun oila jonini omon saqlaş uçun özlari tuğilib-ösgan ota makonini tark etişga majbur bölişganini nadomat bilan xotirlar edilar.
Azizlar, qatağon yillari azob-uqubatlarini körganlar yolğiz Qutim bobo emas, balki Xorazm viloyatining Manğit tumanidan 1920-yillardan 1938-yilning oxiri, noyabr-dekabr oyigaça köplab begunoh insonlar turli xil azob-uqubatlarga duçor bölganlar.
Tarixda «katta terror» nomini olgan bu qatağon siyosati mustabid sovet rejimining heç keçirilmas jinoyatidir.
Qonli siyosat qurbonlaridan biri Manğitda tuğilib-ösgan serqirra bilim egasi Matniyoz Mufti Yusuf öğli edi. Rus, fors, arab tillarini yaxşi biladigan, 1879-yilda tuğilgan Matniyoz Mufti Xiva xonligining muhrini saqlovçi lavozimida xizmat qilgan. Xiva xonligi ağdarilgaç, mahalladagi yoş bolalarga uyida ilm örgatib yurganida «xonlikka xizmat qilgan» degan vaj bilan 1932-yilda qamoqqa olişgan va otuvga hukm qilingan.
Matniyoz Muftining zamondoşlari va döstlari 1875-yilda tuğilgan qora qipçoqlik Bobojon qori Nizomaddin oxun, Qipçoq qişloğidan Ernazar Şomurod öğli ham hibsga olinib, 1938-yilning 7-fevral kuni otuvga hukm qilingan va hukm ijro etilgan.
Men 2015-yildan beri tumanimizning turli hududlarida yaşagan va qonli sovet rejimining qatağon siyosati qurboni bölgan insonlar haqida maʼlumotlar töplab kelayotgan oddiy bir izlanuvçi-jurnalist sifatida şuni afsus bilan qayd etamanki, biz vaqtida yonlarimizda bor bölgan tariximizning tirik guvohlari qadriga yetib, ular bilgan haqiqatlarni yozib olganimizda edi, erk, ozodlik, adolat yölida qurbon bölgan yurtdoşlarimizning qahramonona hayot yölini yaxşiroq yoritgan bölar edik.
Qiliçboy mavzesining Dörman qişloğilik Amat Yusupov quloq sifatida otişga hukm qilinganida 34 yoşda edi. Ayni kuçga tölgan, navqiron bu insonning aybi ham aqlli, bilimdon tadbirkorligi bölgan. Uning hamqişloği Raimjon Erniyozov ham öziga töq, bilimdon va tadbirkor insonlardan biri bölgan. Ikkala yigit ham qirqqa kirmay çaquvdan “quloq”qa tortilgan va 1938-yilning 10-fevralida otuvga hukm qilinganlar.
Qiliçboyliklar boşiga kelgan bu baloi kulfat şu bilan tugamadi. Birgina Manğit tumanining özidan 1938-yilning 10-fevral sanasida 30 nafarga yaqin elim, yurtim, degan ilm-u maʼrifatli, tadbirkor va işbilarmon insonlar ölim jazosiga hukm etilgan va şundan 13 nafari xolimbeglik edi. Bir kunda 13 nafar zabardast öğlonlarning oilalarida aza oçildi. 13 nafar xolimbeglik yigitlarning ortida bözlab qolgan norasida gödaklar, 20-30 yoşning nari-berisida bevalik jabrini tortgan yoş-yoş juvonlar, «Bolam!» deb unsiz faryodlar çekib, azoblar zabtidan tişlari tökilgan, erta keksaygan otalar, jafokaş onalar qoldi.
– Nafaqat Xolimbegda, balki butun Manğit tumanida odamlar biri-biri bilan körişib, sözlaşmoqqa, dardlaşmoqqa qörqib qoldilar, – deb yozgandi Qutim bobo Dösimmatov özining Amudaryo tuman hokimligiga 2001-yil 5-iyun sanasida otasi Dösimmat Matniyozovning nomini oqlaşda yordam sörab yöllagan murojaatida. — Sababi, ikki kişi uzoq gaplaşib turib qolişining özidan qandaydir yomonlikning isi kelardi.
“Yomonlik…” Bu sözning zamirida eng yovuz illatlar bor – çaqimçilik, tuhmat, xiyonat, fitna, nayrang, makkorlik, duşmanlik… Şuning uçun bu sözni işlatganimizda qalbimiz muzlaydi, yuragimiz namakob içganday açişadi, vujudimiz karaxt böladi.
«Katta terror» nomini olgan 1937-yilning iyulidan 1938-yilning noyabr-dekabr oyigaça davom etgan bir yarim yillik qatağon davrida xalqimiz göyo zahar yutdi, sözlaşga oçilgan lablar qulflandi, tillar kesildi. Gung va kar, karaxt yaşadi xalq. Millat otalari bolalarini tuzum özgarayotgan kezlar notayin töz-tözlarga berdi, söng ikkinçi jahon uruşiga, yana qama-qamalar, «özbek işi», «paxta işi»… ga berdi, yovqur bolalarini.
Nazarimda, xalqimiz uçun bu qatağonlar, agar haqiqatga tik qaraydigan bölsak, juda uzoq – 70-yil davom etdi. Mana 30-yilki, yurtda erk tuği baland tutilgan – OZODmiz. Ming-ming şukur. Ana şu ozodlik yalovini tutib ötganlar va bugungi dorilomon kunlarga yetmaganlar haqqi, Vatanda TINÇLIK mangu bölsin! Aziz ajdodlarimiz ot surib ötgan bu qutluğ zamin mangu obod bölsin. Erk, hurriyat yölida jon fido etgan qatağon qurbonlari haqiga duo qiling, azizlar, ular bizning bugungi dorilomon kunlarimiz orzusida yaşab, şu orzu-armon bilan kafanlangan begunoh şahidlar edilar...
Robiya YÖLDOŞEVA.

▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶
▶